ΜΑΥΡΟΣ ΚΥΝΗΓΟΣ

ΓΙΑ ΜΙΑ «ΕΝΑΡΓΗ» (ΑΝΑ)ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. ΣΧΟΛΙΟ ΣΕ ΕΝΑ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟ ΓΚΙΝΖΜΠΟΥΡΓΚ

2011-09-24T11:18:00.000+03:00

Μεγάλο μέρος της σύγχρονης εν Ελλάδι συζήτησης σχετικά με την ιστορία εστιάζει σε δύο ζητήματα. Ακολουθώντας μια ιδιότυπη ερμηνεία μιας θεωρίας της ιστοριογραφίας η οποία έλκει τις εννοιολογικές της αποσκευές και κατασκευές από μια θεωρία του μυθιστορήματος, ασχολείται κυρίως με τη σχέση «λογοτεχνικής» («επινοημένης») και «ιστορικής» («επιστημονικής») αφήγησης. Κατόπιν, επιλέγει ως προνομιακό πεδίο έρευνας το «ιδεολογικό μήνυμα» των ιστορικών κειμένων- παραβλέποντας ότι για να φτάσει στον (υποθετικό) «παραλήπτη» του ένα ιδεολογικό μήνυμα περί ενός ιστορικού γεγονότος, πρέπει πρώτα το ίδιο το γεγονός να έχει γίνει κατανοητό από τον αναγνώστη.

Εδώ, δε θα ασχοληθώ τόσο με το πρώτο ζήτημα, όσο με ένα μόνο σημείο του δευτέρου: Διότι, αυτό το «κατανοητό» με φέρνει ενώπιον μιας έννοιας η οποία προηγείται λογικά, αυτής της «σαφήνειας». Πρόκειται για μια κεντρική έννοια τόσο της σύγχρονης επιστημολογίας όσο και της διδακτικής της ιστορίας. Θα ήθελα εδώ να προτείνω τη «μετάφραση» της «σαφήνειας» με την αρχαιοελληνική «ενάργεια», την οποία οφείλω να αναπτύξω σε σχέση με έναν αστερισμό εννοιών: evidentia in narratione, inlustratio et evidentia, έκφρασις, demonstratio.

Αν από κάπου δεν θα έπρεπε να αρχίσω, σίγουρα δε θα έπρεπε να αρχίσω από εδώ. Κι αυτό, για δυο κυρίως λόγους. Η «ενάργεια», αρχαιοελληνικός όρος αντίστοιχος του λατινικού evidentia in narratione, είναι μια σχεδόν ξεχασμένη έννοια. Θα χρειαζότανε, δηλαδή, αρκετή προσπάθεια για να την εντάξω σε ένα λόγο περί της «μεθόδου παρουσίασης» που εκκινεί από την σύγχρονη επιστημολογία. Ο δεύτερος λόγος, αυτός που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την προσπάθειά μου, είναι λιγότερο προφανής: θέλοντας να μιλήσει κανείς για «ενάργεια», οφείλει να το κάνει ταυτόχρονα σε τρία επίπεδα, αυτά της (αρχαιοελληνικής) ιστοριογραφίας, της (αρχαίας, ελληνικής και λατινικής) ρητορικής αλλά και του λόγου περί των παραστατικών τεχνών –ιδίως της ζωγραφικής. Θα είχα αναγκαστικά μετατοπιστεί από την «αλήθεια» στη «ζωντάνια», την «προφάνεια», τη «σαφήνεια», την «παραστατικότητα», ή, για να αναφέρω και τον Κικέρωνα, «για το μέρος εκείνο του λόγου που φέρνει, ούτως ειπείν, το γεγονός μπροστά στα μάτια» του ακροατή (ή του αναγνώστη).[1]

Ας αφήσουμε, προς το παρόν, κατά μέρος, τη διαφορά της αρχαιοελληνικής με τη σύγχρονη ιστορία, κι ας δούμε ένα παράθεμα από τον Πολύβιο:

Τώρα, ο σκοπός προς τον οποίο προσανατολίζεται η ιστορία είναι η αλήθεια: γι’ αυτό βρίσκουμε ότι στον Κατάλογο των πλοίων ο ποιητής [ο Όμηρος] αναφέρει τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά κάθε τόπου, ονομάζοντας μια πόλη «βραχώδη», λέγοντας για μια άλλη ότι «βρίσκεται στα σύνορα», για μια άλλη ότι «έχει πολλά περιστέρια», για μια άλλη ότι «βρίσκεται κοντά στη θάλασσα». Κι ο σκοπός όλων αυτών των λεπτομερειών είναι η ζωντάνια, όπως στις σκηνές μάχης. Ο σκοπός του μύθου, αντίθετα, είναι να ευχαριστεί και να εκπλήσσει.[2]

Ο Όμηρος, παρουσιάζει μπροστά στα μάτια του αναγνώστη, διά της λεπτομερειακής περιγραφής, τις διάφορες πόλεις που έστειλαν καράβια στην Τροία. Η σχέση της «αλήθειας» με τη «ζωντάνια», διόλου προφανής για τον σύγχρονο αναγνώστη, μπορεί να εξηγηθεί καλύτερα από ένα άλλο απόσπασμα του ιδίου: «δεν είναι το ίδιο το να κρίνουμε για πράγματα που έχουμε ακούσει από τρίτους και (για πράγματα ) που έχουμε δει με τα ίδια μας τα μάτια. Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά. Μια πεποίθηση που βασίζεται στη μαρτυρία ενός αυτόπτη (η κατά την ενάργειαν πίστις), αξίζει περισσότερο από κάθε άλλη».[3] Αυτός που έχει δει με τα ίδια του τα μάτια κάτι, μπορεί να το παραστήσει με ζωντάνια, και η μαρτυρία του θα είναι αληθής: αν επιμείνουμε στη διαφορά της αρχαιοελληνικής αντίληψης περί ιστορίας (αντίληψης μιας κοινωνίας που, μεταξύ άλλων, δε διέθετε συγκροτημένα αρχεία), θα καταλήξουμε να μη συλλάβουμε κάτι το κοινό: αφενός την εικόνα περί της πραγματικότητας που σχηματίζεται και στον σύγχρονο αναγνώστη όταν αυτός έρχεται αντιμέτωπος με μια «ζωντανή» περιγραφή, και αφετέρου στην «εντύπωση αληθείας» του αναγνώστη περί της σχηματισμένης εικόνας. Σκοπίμως χρησιμοποιώ τον όρο του Ρολάν Μπαρτ, ο οποίος τον συσχετίζει με «ρητορικά τεχνάσματα που αποσκοπούν στη δημιουργία μιας εντύπωσης αντικειμενικότητας», με «ένα κείμενο που φαινομενικά μιλά από μόνο του», αλλά και με έναν «ρεαλισμό που κατάγεται από το ρεαλιστικό μυθιστόρημα, τη λογοτεχνία των ημερολογίων» κτλ.[4] Αδιαφορώντας, (λόγω χώρου, κι όχι λόγω σημασίας του ζητήματος) για το ρεαλιστικό μυθιστόρημα και τη σχέση του με την ιστοριογραφία του 19^ου αιώνα, ας συγκρατήσουμε τον «συγγραφέα που προσπαθεί να καλύψει τα ίχνη του» και την (κατά Μπαρτ, επίφαση) αντικειμενικότητα(ς), κι ας περάσουμε στο «προφανές»: η «ζωντάνια» και η «σαφήνεια» είναι αρετές ενός κειμένου που απευθύνεται στο συγκεκριμένο αναγνώστη- ή ακροατή, με σκοπό να τον πείσουν ότι κάτι έγινε «έτσι» κι όχι «αλλιώς» (ή ότι κάτι ήταν έτσι κι όχι αλλιώς), ωθώντας τον να θεωρήσει τη δοσμένη εικόνα μιας πραγματικότητας ως προφανούς. Αν φύγουμε από την (αρχαιοελληνική) ιστοριογραφία, θα διαπιστώσουμε ότι, σύμφωνα με τον συγγραφέα της πραγματείας Περί του υψηλού (De sublime, XV,2), η ενάργεια είναι ο σκοπός του ρήτορα, σε αντίθεση με τους ποιητές, οι οποίοι αποσκοπούν στο να υποτάξουν τους αναγνώστες. Στη λατινική ρητορική η ενάργεια μεταφράζεται από τον Κοϊντιλιανό ως «evidentia in narratione». Στην Institutio Oratoria (IV, 2, 63), διαβάζουμε ότι «η ζωντάνια στην έκθεση, όπως την καταλαβαίνω εγώ, είναι ένα μεγάλο προτέρημα, αφού δε χρειάζεται τόσο να πεις, όσο, με κάποιον τρόπο, να δείξεις μια αλήθεια».[5] Ο ίδιος σημειώνει ότι ο Κικέρωνας χρησιμοποίησε την έκφραση inlustratio et evidentia ως συνώνυμη της «ενάργειας». Για τον Κικέρωνα «inlustris… oratio» αποτελούσε «το τμήμα του λόγου ο οποίος φέρνει, ούτως ειπείν, το γεγονός μπροστά στα μάτια» (του ακροατή).[6]

Ο ανώνυμος συγγραφέας της Rhetorica ad Herennium χρησιμοποιεί τις ίδιες λέξεις για να ορίσει την demonstratio: «είναι όταν το πράγμα εκφράζεται με λέξεις τέτοιες ώστε το γεγονός να φαίνεται σαν να εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας […] το διακηρύσσει και μας το φέρνει, ούτως ειπείν, μπροστά στα μάτια μας.[7]

Στον χώρο, αντίθετα, της ζωγραφικής, η «ενάργεια» σχετίζεται με την «έκφραση». Παραπέμπω σε ένα απόσπασμα από τις Εικόνες του Φιλόστρατου του Νεότερου, μια διάσημη συλλογή περιγραφών (εκφράσεων) έργων τέχνης, πιθανότατα φανταστικών:

«Κι αν παρατηρήσεις την αγέλη των βοδιών που πάνε να βοσκήσουν, ακολουθούμενα από τους ποιμένες, ίσως να μην εκπλαγείς για το χρώμα, αφού είναι όλα ζωγραφισμένα με χρυσό και χαλκό. Αλλά το γεγονός ότι σχεδόν θα ακούσεις το μουγκρητό τους, έτσι όπως είναι ζωγραφισμένα, κι ότι θα σου φανεί σα να ακούς το ποτάμι που κυλά, κατά μήκος του οποίου βρίσκονται τα βόδια -δεν είναι αυτό το αποκορύφωμα της ζωντάνιας (ενάργειας);»[8]

Ο Πλούταρχος, άλλωστε, στο Περί της Αθηναίων δόξας (347a) θα παρομοιάσει έναν πίνακα του Ευφράνορα που απεικονίζει τη μάχη της Μαντίνειας με την περιγραφή της ίδιας μάχης από τον Θουκυδίδη, υμνώντας την «ζωγραφική ζωντάνια» (γραφική ενάργεια) του ιστορικού.

«Ενάργεια», «evidentia», «demonstratio»: ζωντάνια, σαφήνεια, παραστατικότητα, «απόδειξη». Όλα όσα προηγήθηκαν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως μια άσκοπη «φιλολογική» παρέμβαση. Όσον αφορά τους δυο πρώτους όρους, δε θα μπορούσαν πλέον, στη σημερινή κατάσταση της ιστορικής επιστήμης, παρά να αφορούν μόνο σε μια εξαιρετική περίπτωση, κατά την οποία ο (αυτόπτης) μάρτυρας αφηγείται ο ίδιος μια μαρτυρία του σε ένα κείμενο, και μάλιστα χωρίς ο αναγνώστης (ακροατής) να μπορεί να βασιστεί σε κάποια άλλη μαρτυρία εκτός της, για να την αναιρέσει\ανασκευάσει. Για να προσθέσουμε και τον τρίτο όρο, ο αφηγητής «αποδεικνύει» το αληθές της μαρτυρίας του μέσω της αφήγησής της. Προς το παρόν, θα «απαντήσω» στο «που θα μπορούσε να βασιστεί ο αναγνώστης» με ένα ευφυολόγημα: αφού μιλάμε για «αυτοψία» και (ανα)παράσταση, και άρα για έγκλημα, άρα κάπου θα υπάρχει κι ένα πτώμα (δηλαδή, ένα αποτέλεσμα και κάποια ίχνη).[9]

Πέρα όμως από μια επίδειξη αρχαιογνωσίας, η παρουσίαση, έστω και υπαινικτικά, των παραπάνω όρων, οδήγησε τελικά κάπου: στη διαπίστωση (κοινή σε αρχαίους έλληνες και λατίνους, ιστορικούς και ρήτορες) ότι η σαφήνεια σχετίζεται με την παραγωγή μιας εικόνας (περί) της πραγματικότητας (που απουσιάζει, έχει παρέλθει ή βρίσκεται αλλού), την οποία οφείλουμε να φέρουμε «μπροστά στα μάτια» του κοινού, κατά τρόπον ώστε να πείσουμε το (κάθε φορά συγκεκριμένο, συγκροτημένο στη σκέψη μας) κοινό περί της εγκυρότητας, της βασιμότητας, της αληθοφάνειας της εικόνας. Ας διευκρινίσω εδώ ότι η «ζωντάνια» και η «σαφήνεια», παρότι στην αρχαία γραμματεία σχετίζεται συνήθως με περιγραφές πράξεων (γι’ αυτό, άλλωστε, και η έγνοια για τις λεπτομέρειες), αποτέλεσμα του συγκεκριμένου βαθμού αφαίρεσης με τον οποίο «εργαζόταν» τότε η ιστορία, δε μπορεί να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι δεν αφορά λχ στη σαφήνεια των εννοιολογικών δικτύων που οργανώνει ο σύγχρονος ιστορικός λόγος. Υπό μια έννοια, μάλιστα, κυρίως εκεί οφείλει να επικεντρώνεται το ενδιαφέρον μας, αφού αυτά είναι τα πιο «απόντα» και «απομακρυσμένα» από τον (ιδανικό μας) αναγνώστη.

Η «ενάργεια», βέβαια, εξεταζόμενη από το πρίσμα της «σαφήνειας» και της «ζωντάνιας», όταν τίθεται ως στόχος ενός κειμένου που (προ) υποθέτει και ένα «μη ειδικό» κοινό, μας δημιουργεί και μια «απορία»: εάν η επιστημονική γνώση οικοδομείται «ενάντια στη φύση» και ενάντια «στα φαινόμενα», τότε τι κάνουμε με τις προ-καταλήψεις, τα στερεότυπα και τα αυτονόητα; Το ερώτημα δεν έχει να κάνει, βέβαια, μόνο με τη σαφήνεια, αλλά σε σχέση με αυτήν κάτι οφείλεται να ειπωθεί.

Ίσως η απάντηση του ερωτήματος βρίσκεται στην αντιστροφή της φράσης: εφόσον έργο της επιστήμης είναι η άρση των στερεοτύπων, των κοινών τόπων, η παρουσίαση των «αυτονόητων» ως διόλου αυτονόητων, κι αφού όλα αυτά, όντας βαθιά ριζωμένα στην καθημερινότητα δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο σκέψης για τους «αδαείς», η σαφήνεια, η ζωντάνια και η παραστατικότητα είναι εργαλείο κι όχι ανασταλτικός παράγοντας. «Απλώς», για να τα επιτύχει, ο συγγραφέας χρειάζεται περισσότερη –και διαφορετική- προσπάθεια.

[1] Κικέρων, Partitiones Oratoriae, 20: «Haec pars orationis, quae rem constituat paene ante oculos». Όλα τα αρχαιοελληνικά και λατινικά παραθέματα αντλήθηκαν από το δοκίμιο του Carlo Ginzburg «Descrizione e citazione», που περιέχεται στο βιβλίο του Il filo e le tracce. Vero, falso, finto, Feltrinelli, Μιλάνο 2006, σ. 15-38. Το παρόν κείμενο, άλλωστε, οφείλει να αναγνωσθεί ως ένα σχόλιο στο πρώτο μέρος του δοκιμίου του Γκίνζμπουργκ.

[2] Απόσπασμα από τις Ιστορίες του Πολύβιου (XXXIV, 4, 4) που αναφέρει ο Στράβωνας.

[3] Πολύβιος, Ιστορίες, XX, 12, 8.

[4] Roland Barthes, «Il discorso della storia», στο Il brusio della lingua. Saggi critici IV, Einaudi, Τορίνο 1988, σ. 138-149

[5] Πάσα σχέση με τον αφορισμό του Μπένγιαμιν «δεν έχω τίποτα να πω, μόνο να δείξω», ίσως να μην πρέπει να εκληφθεί ως τυχαία.

[6] Κικέρων, Partitiones Oratoriae, 20.

[7] Rhetorica ad Herrenium, IV, 68: «Demonstratio est, cum ita verbis res exprimitur, ut geri negotium et res ante oculos videatur […] Statuit enim rem totam et prope point ante oculos».

[8] Carlo Ginzburg, «Descrizione e citazione», στο Il filo e le tracce. Vero, falso, finto. Feltrinelli, Μιλάνο 2006, σ. 21.

[9] Σχετικά με τα «ίχνη»: Carlo Ginzburg, «Σημάδια. Ρίζες ενός ενδεικτικού παραδείγματος», στο Παναγιώτης Πούλος (επιμ), Περί κατασκευής. Τοπικά Β’, ΕΜΕΑ-Νήσος, Αθήνα 1996, σ. 55-88.

Η μνήμη κοστίζει ακριβά

2011-07-18T13:09:00.010+03:00

"O Θρίαμβος του Θανάτου", Μέγαρο Αμπατέλλις, Παλέρμο

ΤΟΥ ΤΑΝΟ ΝΤ’ ΑΜΙΚΟ

[Το κείμενο αυτό του Τάνο Ντ’ Αμίκο, ο οποίος φωτογράφισε συστηματικά τα ιταλικά κινήματα της δεκαετίας του 1960-’70, συντασσόμενος μαζί τους, δημοσιεύθηκε στο συλλογικό έργο με επιμέλεια των Σέρτζιο Μπιάνκι και Λανφράνκο Καμινίτι Gli autonomi. Le storie, le lotte, le teorie, Derive e Approdi, Ρώμη 2008, τόμος Γ’, σ. 206-211.]

Στο Παλέρμο μπαίνουμε στο σαλόνι του Μεγάρου Αμπατέλλις και βρισκόμαστε περιτριγυρισμένοι από μια σελίδα της Αποκάλυψης. Στη μεγάλη τοιχογραφία, ο Θάνατος επελαύνει έφιππος με τόξο και βέλη. Έχει ήδη σφάξει τους ισχυρούς της Γης κι έχει φτάσει σχεδόν στις όμορφες κόρες και τους νέους των καλών οικογενειών που χορεύουν, παίζουν λαούτο, ασκούνται στην ιερακοθηρία. Κανείς τους δεν έχει αντιληφθεί τον Θάνατο.

Ικετεύουν τον Θάνατο, αντίθετα, τα πρόσωπα μιας μικρής ομάδας στο κάτω αριστερά μέρος της τοιχογραφίας. Από τον καβαλάρη αγνοούνται, παραμελούνται, ξεπερνιούνται. Χειρονομούν και φωνάζουν για να τους προσέξει. Είναι γυναίκες με λευκά πένθιμα πέπλα, επαίτες, προσκυνητές που αναζητούν αιωνίως τον Θεό, φυγάδες με ενδυμασίες κυνηγημένων μειονοτήτων, καταδικασμένοι και ακρωτηριασμένοι από την επίγεια δικαιοσύνη.

Μέσα από αυτό το πλήθος, για το οποίο η ζωή είναι αβάσταχτη, δύο πρόσωπα μας ατενίζουν. Έχουν την κόμμωση, τα ρούχα, τα σύνεργα των ζωγράφων του 15^ου αιώνα. Η στάση τους, οι χειρονομίες τους μας φανερώνουν ότι πρόκειται για τους δημιουργούς της τοιχογραφίας κι ότι είναι περήφανοι που παρασταίνονται εκεί, ανάμεσα σε αυτούς που δεν έχουν εξουσία, ανάμεσα σε αυτούς που ψάχνουν το απόλυτο, τους ταπεινωμένους, τους κατατρεγμένους. Ο δάσκαλος κι ο μαθητής αναπαρίστανται διαδοχικά. Ο δάσκαλος μας δείχνει τον νεαρό ζωγράφο ως τον πραγματικό δημιουργό του έργου. Χωρίς τα ερεθίσματά του η τοιχογραφία θα είχε λάβει ένα άλλο νόημα. Μας τον δείχνει με ένα πνευματώδες πρόσωπο και δυο τεράστια φοβισμένα μάτια σαν από γοτθικό άγαλμα.

Στον κόσμο της λέξης και της εξουσίας δεν άρεσε η υπερήφανη δήλωση εκείνου του νέου. Το όνομά του εξαφανίστηκε από κάθε έγγραφο, η τοιχογραφία του καλύφθηκε με καπνό και το χέρι του δεν βρίσκεται σε κανένα άλλο έργο. Δεν απέκτησε ποτέ παραγγελιοδότες, ποτέ πια δεν του ξαναδόθηκε ευκαιρία[1]. Τι τόσο τρομερό είχε πει εκείνος ο νέος με τα λίγο γοτθικά μάτια; Είχε μόνο αισθανθεί την ανάγκη να επιβεβαιώσει ότι οι εικόνες, οι νέοι τρόποι του οράν, γεννιούνται από τους ανικανοποίητους, από εκείνους που δεν θέλουν και δεν ζητούν εξουσία. Κι ότι οι εικόνες είναι με τους αδύναμους, τους φτωχούς, τους ηττημένους.

Ο φωτογράφος Σάντρο

Έχω ένα μυστικό. Με αυτές τις λέξεις, όμοιες με αρθρωμένους αναστεναγμούς, αρχίζει η τελευταία τηλεοπτική συνέντευξη του υπέργηρου φωτογράφου Σάντρο. Η τελευταία πριν πεθάνει. Τα ορθάνοιχτα μάτια αφήνουν να δει κανείς τις αναμνήσεις που στριφογυρίζουν όλο και πιο πίσω και γραπώνονται σε μακρινά χρόνια νιότης, στη φιλία του με τον Ματεόττι[2]. Ο Σάντρο με τις εικόνες του έκανε να μιλούν τα βλέμματα και τα χέρια. Όλοι θυμόμαστε την χάρη της χειρονομίας του Ματεόττι που ανοίγει για τον φίλο φωτογράφο τη στοργική και προστατευτική αλυσίδα των συντρόφων. Θέλει να είναι ευγενικός όπως πάντα, χαμογελά, όμως η όψη του είναι ανήσυχη. Το χέρι ανασηκώνει το σακάκι και φανερώνει τις χειρόγραφες σελίδες που αναδύονται από την τσέπη. Ο τελευταίος του λόγος. Μια φωτογραφία που παραμένει στη μνήμη.

Ο αρχηγός της ομάδας των δολοφόνων, το ίδιο βράδυ της απαγωγής, άνοιξε με μια κλωτσιά την πόρτα του φωτογραφικού πρακτορείου που δούλευε ο Σάντρο, σήκωσε ψηλά κάτι που βρισκόταν στο ματωμένο μαντήλι. «Φωτογράφισε τ’ αρχίδια του Ματεότι» του ψιθύρισε. Ο Σάντρο ξέφυγε ουρλιάζοντας στην πλατεία Πιέτρα, μετά στην πλατεία Κολόννα, μετά στην οδό Κόρσο. Εκείνη τη νύχτα δεν τον άκουσε κανένας. Ούτε μετά. Ούτε όταν, πολλά χρόνια αργότερα, το διηγήθηκε στην τηλεόραση του κράτους.

Έχω ένα μυστικό. Γέρνει μπροστά ο υπέργηρος φωτογράφος Σάντρο, έχοντας γίνει η ενσάρκωση του εύθραυστου της νιότης. Παίρνει τη μορφή του αγοριού που από τα αντιτειχίσματα του καθεδρικού της Chartres σηκώνει το πηγούνι και περιμένει αιώνες τώρα κάτι να το χαϊδέψει και να το στηρίξει.[3]

Η εικόνα του πανεπιστημιακού ασύλου

Ίσως για τον καθένα υπάρχει μια εποχή που δεν μπορεί να ζει με ένα ψέμα. Ας επιστρέψουμε στην εποχή του εύθραυστου αγοριού της Chartres, στους συνομηλίκους του που από όλο τον γνωστό κόσμο έρχονταν σε ένα πανεπιστήμιό μας για να προετοιμαστούν για τη ζωή. Σε ένα πανέμορφο μουσείο της Μπολόνια βρίσκεται η συνθήκη ειρήνης που αυτοί οι νέοι επέβαλλαν στην πόλη. Είχε ξεσπάσει μια διαμάχη, συνελεύσεις, πορείες, ταραχές, οι φρουροί του κυβερνήτη δολοφόνησαν έναν φοιτητή, τα παιδιά αποφάσισαν ομόφωνα να φύγουν. Απομακρύνθηκαν όλοι μαζί σχηματίζοντας μια μεγάλη πομπή. Η πόλη δεν θα μπορούσε να ευημερήσει χωρίς τα χρήματα των φοιτητών και στάλθηκαν πρεσβευτές να τους ικετεύσουν να γυρίσουν πίσω. Τα παιδιά απαίτησαν να ορκιστούν οι αρχές της πόλης ότι ποτέ πια δεν θα χυνόταν άλλο αίμα. Απαίτησαν επίσης το επεισόδιο και ο όρκος να οριστικοποιηθούν για πάντα, για να το θυμούνται όλοι. Δεν απαίτησαν μια περγαμηνή, αλλά μια εικόνα σκαλισμένη σε μάρμαρο: οι νέοι που παρασταίνονται έχουν τα πρόσωπα, την όψη, τα ενδύματα ανθρώπων που έχουν έρθει από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Μας κοιτούν με τα μεγάλα γοτθικά τους μάτια και μας αφηγούνται πως θα γονάτιζαν μόνο μπροστά στην Παναγία, ποτέ μπροστά σε μια κοσμική, εκκλησιαστική, ανδρική εξουσία.

Μπορεί να υπάρξει για τον καθένα μια εποχή που δεν μπορεί να ζει με ένα ψέμα. Αυτό τα παιδιά το είχαν βιώσει. Όμως, οι εξαιρετικά μορφωμένοι φοιτητές της Μπολόνια, όλοι τους ειδικοί στα Γράμματα, διαισθάνονταν πως αυτή η εποχή μπορεί να περάσει, πως πολλοί από αυτούς θα λάμβαναν θέσεις στην κοσμική και εκκλησιαστική εξουσία. Κι ότι δεν υπάρχει λέξη που δεν μπορεί να διορθωθεί, να διασκευαστεί, να εναρμονιστεί, ακόμα κι αν είναι γραμμένη σε μια πέτρα. Ένας τρόπος να κοιτάς, όχι. Ένας τρόπος να σε κοιτάζουν, όχι. Ένας τρόπος να σε κοιτάζουν δεν μπορεί ποτέ να διορθωθεί[4].

Εικόνες των κινημάτων της δεκαετίας του 1970

Εννοείται πως ο όρκος που επέβαλλαν καταπατήθηκε. Δεν υπήρχε πια κυβερνήτης και οι χωροφύλακες της Δημοκρατίας πυροβόλησαν τον Φραντσέσκο κάτω από το πλαϊνό περίστυλο του πανεπιστημίου[5]. Οι νέοι ξεσηκώθηκαν, έφτιαξαν οδοφράγματα. Άρπαξαν ένα πιάνο από ένα ακριβό εστιατόριο και το τοποθέτησαν πάνω σε ένα οδόφραγμα, έπαιζαν όλη τη νύχτα ώσπου έφτασαν τα τανκς[6].

Και σ’ άλλες πόλεις ξεσηκώθηκαν. Σε μια γέφυρα του Τίβερη ένας σκοπευτής της αστυνομίας επέλεξε την Τζορτζάνα μέσα από ένα πλήθος που έσπαγε την απαγόρευση διαδηλώσεων[7].

Δεν υπήρξε καμιά συνθήκη ειρήνης. Μόνο μια πελώρια οδύνη. Δεν έχουν μείνει εικόνες σκαλισμένες στην πέτρα. Από κάποια φωτογραφία τα αγόρια και τα κορίτσια κοιτάνε με τα πελώρια γοτθικά μάτια που έχουν πάντα όταν περικλείονται από τοίχους υποκρισίας και βίας.

Ίσως δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ζήτημα χρόνου και φωτός, όπως στη φωτογραφία, όπως στον κινηματογράφο, όπως στη μνήμη.

Κι οι αναμνήσεις είναι φτιαγμένες από χρόνο και φως. Ένας πλαστικός χρόνος που επιμηκύνεται και συμπτύσσεται, αυξάνει και μειώνεται. Αργά ή γρήγορα καταλήγει να συνθηκολογήσει με τον χρόνο της ζωής. Αργά ή γρήγορα οι αναμνήσεις τακτοποιούνται, βρίσκουν μια δική τους τάξη. Σταματούν να σπρώχνονται, να μαλλιοτραβιούνται, να κάνουν κακό. Ακόμα και το φως που τις τυπώνει, τις παγιώνει, τις ράβει καταλήγει να γίνει κάπως αποδεκτό: δεν είναι πάντα κολακευτικό, μπορεί να μείνει κάποια αντίθεση υπερβολικά τονισμένη, κάποια γυαλάδα, κάποιο πολύ σκοτεινό σημείο, πολύ μπερδεμένο αλλά υποφερτό. Σταματά να πληγώνει.

Αλλά υπάρχουν και αναμνήσεις πιο δυνατές κι από την ίδια τη μνήμη.

Αναμνήσεις στις οποίες ο χρόνος σταματά απότομα, σταματά για πάντα. Είναι το φως που παρασύρει τις εικόνες, που δεν κατορθώνει να αποχωριστεί αυτόν τον χρόνο που τέλειωσε. Φοβάται μη χαθεί. Γυρίζει πίσω, αναπηδά, περιελίσσεται, γραπώνεται από αυτό τον διακεκομμένο χρόνο.

Γίνεται πιο λευκό, σκληρό σαν το φως εκείνων των παλιών λάμψεων της σκόνης μαγνησίου. Και γίνεται χειροπιαστό. Στις εικόνες, μπορεί κανείς να το αισθανθεί στο δέρμα του, γίνεται ένας αέρας που τραβάει πίσω τα ρούχα, τα μαλλιά. Οι αναμνήσεις σταματούν, συνθλίβονται. Κι αυτό το φως επεξεργάζεται κάθε κόκκο, κάθε σημείο, μετατρέποντάς το σε κομματιασμένα μπουκάλια.

Κάθε εποχή, κάθε κίνημα έχει τα πρόσωπά του. Είναι φτιαγμένα από τις προσδοκίες, τις ελπίδες, τις εντάσεις, τη συνειδητοποίηση. Έχουν κάτι κοινό στα μάτια τους που οι εικόνες έχουν ανέκαθεν συλλάβει. Με διαφορετικά σημάδια, με διαφορετικούς τρόπους, αυτό το βλέμμα είναι η διαφορά μεταξύ της γραπτής και της προφορικής κουλτούρας, μεταξύ της αξιοπρέπειας και της ποινικοποίησης, μεταξύ της ανάμνησης και του απολογισμού, μεταξύ της λήθης και της μνήμης.

Για να συλληφθεί και να αποδοθεί από κάποιον, αυτό το βλέμμα πρέπει να το συμμεριστεί πλήρως. Η μνήμη κοστίζει ακριβά, κανείς δεν τη χαρίζει. Όταν οι καταστάσεις γίνονται πραγματικά δύσκολες ο γραπτός λόγος καταλήγει να διστάζει, να αποτραβιέται, να απέχει, να παραιτείται, να αποστατεί. Καταλήγει, αν και εμμέσως, να συντάσσεται με τους πιο ισχυρούς, με αυτούς που με τη δύναμη νικούν πάντα.

Η μνήμη κοστίζει ακριβά.

Ο φωτογράφος Άλντο Μπονάζια

Από τους φωτογράφους της εποχής μου ο Άλντο Μπονάζια ήταν αυτός που την πλήρωσε ακριβότερα.[8] Ο Άλντο περιγράφεται στα εγχειρίδια ως ο επιδέξιος ιδρυτής ενός καινοτόμου φωτογραφικού πρακτορείου. Θα ήθελα να προσθέσω ότι ήταν ο φωτογράφος ενός πολύ γοητευτικού, από γραφιστικής άποψης, ακροαριστερού περιοδικού. Ήταν επίσης κι ο πιο θαρραλέος απ’ όλους μας, κι ο καλύτερος τεχνίτης. Από παιδί, πουλιέζος που μετανάστευσε στο Μιλάνο, είχε βρει δουλειά στο κατάστημα ενός ηλικιωμένου φωτογράφου που εργαζόταν ακόμα με πελώριες μηχανές φτιαγμένες από ξύλο κερασιάς. Είχε έναν μοναδικό τρόπο να αντιμετωπίζει τον κίνδυνο: έτρεχε καταπάνω του. Όταν οι χωροφύλακες στο Μιλάνο οδηγούσαν τις κλούβες κάνοντας ζιγκ ζαγκ μέσα στο πλήθος που είχε ανέβει στα πεζοδρόμια, ο Άλντο έτρεξε να τους ακολουθήσει. Ο Τζιαννίνο προσπαθεί να βοηθήσει έναν σύντροφο που βρισκόταν σε δύσκολη θέση και καταλήγει κάτω από τις ρόδες. Ο εγκέφαλός του ξεπετάγεται ακόμα στη φωτογραφία του Άλντο. Είναι μια από εκείνες τις εικόνες στις οποίες ο φωτογράφος κατορθώνει να δείξει ακόμα κι αυτό που δεν φαίνεται. Να δείξει το πλαίσιο, τα γιατί, τα κίνητρα, το πώς θα καταλήξει. Ακούγονται κραυγές που ζητούν δικαιοσύνη. Η δικαιοσύνη και η αγάπη της μνήμης.

Όταν τα πράγματα δυσκολεύουν πραγματικά, τα ιδεώδη και οι αξίες γίνονται ένα ηττημένο άλογο, κι αντιλαμβάνεται κανείς πως είναι ανόητο να στοιχηματίσει πάνω του. Έρχονται περίεργες εποχές όπου, με έναν μαγικό τρόπο, γίνεται πιο βολικό για όλους να σβηστούν κάποια χρόνια από τη ζωή τους, μαζί με τις φιλίες, τους έρωτες, τις ελπίδες που τα ζωντάνευαν. Όλο το θάρρος του Άλντο δεν του έφτασε για να αντέξει αυτού του είδους την προδοσία. Στις τελευταίες του εικόνες ο ευρυγώνιος φακός γίνεται ένα απελπισμένο ψυχάρι που προσκρούει στις καλύβες όπου μια ολόκληρη ομάδα ανθρώπων καταλήγει να συνθλίβεται. Στο υπόγειο, εκεί που κατάντησε να ζει, ο φωτογράφος ανοίγει το γκάζι κι ενώνεται για πάντα με τους τελευταίους φίλους του.

Εικόνες της ήττας

Η παλινόρθωση περνά από τις εικόνες. Έχει ενδιαφέρον ο Τύπος εκείνης της εποχής. Ακόμα κι ο πιο προσεκτικός, ικανός, εξευγενισμένος. Ένα περιοδικό δημοσιογράφων που απευθυνόταν σε δημοσιογράφους περιγράφει ως συνωμότη της σιωπής και ψεύτη έναν φωτογράφο που είχε ζήσει εκείνα τα χρόνια με συμμετοχή και αδιαλλαξία[9]. Ως συνωμότη της σιωπής, ίσως επειδή οι δουλειές του δεν χρησίμευσαν για να ενοχοποιηθεί κανείς. Ως ψεύτη, ίσως επειδή επέμενε να μην απεικονίζει ως αιμοδιψή τέρατα τους νέους τους οποίους είχε δει να παίζουν (λίγο) και να κλαίνε (πολύ). Λίγο πριν του είχαν αφαιρέσει την άδεια η οποία εκείνη την εποχή επέτρεπε να εργάζεται κάποιος στο δρόμο. Μόνο ένα περιοδικό φωτογραφίας αντιλήφθηκε ότι γι’ αυτόν νεκρανασταινόταν ένα διάταγμα του ρωμαϊκού και παπικού 19^ου αιώνα, το οποίο εξίσωνε τους φωτογράφους με τους τσιγγάνους, τους μίμους, τους σαλτιμπάγκους. Παρόλα αυτά, η συγκεκριμένη προσέγγιση είναι σωστή και χρήσιμη.

Ο φωτογράφος ξεγλίστραγε σαν παράνομος σαλτιμπάγκος στους δρόμους της πόλης του και διαπίστωνε πως η φωτογραφία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η δυνατότητα να επεκτείνει κανείς, να πολλαπλασιάσει την ικανότητα που έχει το ανθρώπινο είδος να μιλά με χειρονομίες, με τα μάτια, με τις γραμμές του προσώπου, με την ενδυμασία.

Για να αφηγηθεί κάτι ένας μίμος του αρκεί η γωνιά ενός δρόμου χωρίς αστυνομία - για να το κάνει ένας φωτογράφος, μια μηχανή κάτω απ’ το σακάκι του.

Διαπίστωνε ότι το λεξιλόγιο των περιπλανώμενων ηθοποιών και των φωτογράφων ήταν αυτό που ταιριάζει περισσότερο στα κινήματα. Ασαφές, ακαταμάχητο, ανεξέλεγκτο. Ένα λεξιλόγιο που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για συμπεράσματα, προσδιορισμούς, κωδικοποιήσεις, αλλά μόνο ως αφετηρία για σκέψεις, αναμνήσεις, αισθήσεις. Ένα λεξιλόγιο απαλό κι αφηρημένο όπως εκείνο το τμήμα του νου μας που έχει πάρει μπρός και κινεί κι εμάς μαζί του. Που μας κάνει να περπατάμε με έναν διαφορετικό τρόπο. Σχηματίζονται νέες εικόνες με το σώμα μας. Τα ρούχα, οι χειρονομίες λένε πράγματα που μέχρι χτες δεν λέγονταν.

Είναι στις εικόνες που πρέπει να αναζητήσει κανείς την ιστορία των ηττημένων κινημάτων, των ελπίδων που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Κάποιες ήταν έτοιμες να πραγματοποιηθούν, όλες έχουν σαρωθεί. Πολλές, ακόμα κι απ’ τη μνήμη. Είναι στις εικόνες που τα θαμμένα δράματα μας ζητούν ακόμα δικαιοσύνη. Όταν η ιστορία σκίζεται, όταν υπάρχει σύγκρουση, ξεπετάγονται εικόνες νέες, νέοι τρόποι όρασης. Όταν τίθεται υπό συζήτηση ένα καθεστώς, το πρώτο πράγμα που αλλάζει είναι οι εικόνες. Έτσι ήταν πάντα. Όμως στα χρόνια που βρεθήκαμε να ζούμε είναι ακόμα περισσότερο αλήθεια.

Μου έρχεται στο μυαλό μια τραγική φωτογραφία του 1933. Η αυλή μιας βιομηχανικής αποθήκης, κάποιοι άνθρωποι με μια φαιόχρωμη στολή περικυκλώνουν αγόρια και κορίτσια, τα ανεβάζουν σε ένα φορτηγό του στρατού. Τη σκηνή την επιβλέπει έχοντας ανοιχτά τα πόδια του, τα χέρια στη μέση, ένας αξιωματικός της πολιτοφυλακής του Χίτλερ. Σε εκείνη την αποθήκη, στην περιφέρεια του Βερολίνου είχε βρει καταφύγιο το Μπάουχάουζ, μετά την απομάκρυνσή του από τη Βαϊμάρη και το Ντασάου. Αυτή η λυπημένη και ξεθωριασμένη φωτογραφία είναι ότι απέμεινε από μια ιστορική ήττα της ανθρωπότητας: εκείνα τα χρόνια δινότανε η τελευταία μάχη του ανθρώπινου είδους για την ιδιοποίηση της ίδιας της έννοιας της φαντασίας. Η ήττα ήταν τόσο πλήρης που δεν υπάρχει πια ούτε καν η ανάμνηση αυτής της μάχης.

Στο επίκεντρο βρισκόταν ο άνθρωπος και το βλέμμα του. Τώρα παραμένουν οι ρόλοι που άλλοι καθορίζουν για μας. Και οι εικόνες άλλο τίποτα δεν είναι παρά φτωχά ιλουστρασιόν πράγματα κατάλληλα για να εικονογραφήσουν οποιονδήποτε λόγο. Κατάλληλα για να απορροφήσουν το νόημα που η ιδιοποίηση του νικητή τους προσδίδει κάθε φορά. Έχουμε χάσει την ανάμνηση αυτής της μάχης, παραμένουν τα όπλα που κατασκευάστηκαν από τη βιομηχανία που είχε προβλέψει τη σύγκρουση. Οι πιο πολυχρησιμοποιημένες φωτογραφικές μηχανές στην ιστορία επινοήθηκαν και κατασκευάστηκαν εκείνα τα χρόνια. Κάποιες είναι πανέμορφες και λειτουργούν ακόμα. Η νέα, διαφορετική εικόνα ξεχύνεται από τα σκισίματα της ιστορίας. Όταν τίθεται υπό συζήτηση ένα καθεστώς, το πρώτο πράγμα που αλλάζει είναι ο τρόπος της όρασης. Έτσι έγινε και στη ζωή μας, ότι κι αν σημαίνει αυτό.

Κάθε εποχή έχει τα φιλιά της

Φιλιούνται οι νέοι που βρίσκονται στο Μιλάνο για την Πρωτομαγιά. Αν κάθε εποχή έχει τα πρόσωπά της, έχει επίσης και τα φιλιά της. Αυτά είναι φιλιά που έρχονται από μακριά. Έρχονται από τις μέρες της Βαρκελώνης, κι από πιο παλιά. Αν οι φωτογραφικές μηχανές ήταν λίγο πιο γρήγορες, θα τα είχαν συλλάβει στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια της Κομμούνας. Ιμπρεσσιονιστικά φιλιά. Σφίγγονται δυνατά, υπάρχει η χαρά της αντάμωσης κι ο φόβος της απώλειας.

Είναι δεκάδες χιλιάδες, έχουν μια πενηνταριά πελώρια φορτηγά που τραντάζουν τα κτίρια και τα σπλάχνα με τις δονήσεις γιγαντιαίων ηχείων.

Σαλτιμπάγκοι, μπουλούκια χορευτών, παλιάτσοι, μπάντες, ορδές ποδηλατών, στίφη γυναικών, πολλές οι λευκές μάσκες των κοριτσιών που αρνούνται ν’ αγοραστούν ή να πουληθούν. Αγγίζουν την πλατεία του Ντουόμο, την Γκαλέρια, περικυκλώνουν ολόκληρο το κέντρο. Επικεφαλής πορεύεται ο Άγιος Επισφαλής, έχει την απαλότητα του λάστιχου, τα χέρια υψωμένα –ποιος ξέρει αν προσπαθεί να ευλογήσει το πλήθος ή να προστατεύσει το κεφάλι του-, τα θλιμμένα και γοτθικά μάτια του αγοριού της Chartres. Η εφημερίδα της επομένης ισχυρίζεται ότι η πορεία δεν υπήρξε. Τα παιδιά έπαιξαν και φιλήθηκαν κρυφά, ανάμεσα σε δύο συνεχόμενα πλήθη.

Ένα μυστικό έχουν και οι δυο νεαροί χωρικοί που εδώ και σχεδόν πεντακόσια χρόνια φιλιούνται σε ένα μικρό φύλο χαρτί, σε ένα αυστηρό ράφι λίγα μέτρα από την πορεία. Έπεσα πάνω τους πριν από πολλά χρόνια. Είχα διαβάσει πως οι νεαροί μαθητές του Ντίρερ είχαν καταδικαστεί σε θάνατο γιατί «με τα έργα τους πρέσβευαν την κοινοκτημοσύνη των αγαθών». Ήταν οι μέρες της εξέγερσης και της σφαγής των χωρικών. Ως νεαρός φωτογράφος έψαξα να βρω έργα τους σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ήθελα να μάθω πώς το έκαναν. δεν βρήκα τα έργα, τα είχαν καταστρέψει όλα. Βρήκα πρακτικά, αναφορές, επιστολές καταδοτών, καταδικαστικές αποφάσεις. Ανέφεραν τίτλους, περιγραφές, επιχειρήματα. Πρόκειται για φέιγ-βολάν με ξυλογραφίες στις οποίες οι χωρικοί παρασταίνονταν με μια ανθρωπιά, μια αξιοπρέπεια, μια ομορφιά που δεν θα έπρεπε να τους παραχωρηθεί. Ούτε οι τρόποι τους θα έπρεπε να γίνουν αποδεκτοί: χόρευαν, διάβαζαν, αγαπιούνταν με τρυφερότητα.

«Χωρικοί πάνω σε βάθρο», Αμβροσιανή βιβλιοθήκη του Μιλάνο, αποδίδεται στον Άλμπρεχτ Ντίρερ

Και οι δυο νεαροί χωρικοί που φιλιούνται στο αυστηρό ράφι της Αμβροσιανής Βιβλιοθήκης[10]; Είναι πανέμορφοι, φιλιούνται με μια τρυφερότητα που μυρίζει αντίο, φυγή. Είναι έργο του δασκάλου, του αριστοκρατικού ζωγράφου, του φίλου και ομοτράπεζου του αυτοκράτορα. Μια μοναδική κίνηση της πένας τους σχεδιάζει και τους τοποθετεί στο βάθρο ενός μικρού χωραφιού, μια βορινή Άνοιξη. Μια μονοκονδυλιά. Ένας μόνο δισταγμός στη θέση της υπογραφής που λείπει.

Και ο Ντίρερ είχε ένα μυστικό. Δεν ξανασχεδίασε ποτέ πια.

[1] Ο ζωγράφος του έργου παραμένει ακόμη και σήμερα άγνωστος. Για την ιστορία της τέχνης αναφέρεται, απλώς, ως «ο ζωγράφος του θριάμβου του Θανάτου». Η τοιχογραφία βρίσκεται πλέον στο Μέγαρο Αμπατέλλις του Παλέρμο. Χρονολογείται γύρω στα 1416. Εξαιτίας της υψηλότατης αισθητικής της αξίας αλλά και της σπανιότητας του θέματός της (στο πλαίσιο της Ιταλίας), εικάζεται ότι ο βασιλιάς Αλφόνσος παρήγγειλε το έργο σε κάποιον ζωγράφο από την Προβηγκία ή την Ιβηρική χερσόνησο. Το αποτέλεσμα, προφανώς, δεν τον ικανοποίησε, κι έτσι ο καλλιτέχνης δεν ξαναζωγράφισε. Σίγουρα στη Σικελία, αλλά ίσως και πουθενά αλλού ξανά.

[2] Ο γραμματέας του Ενωτικού Σοσιαλιστικού Κόμματος της Ιταλίας Τζάκομο Ματεότι στις 30 Μαϊου 1924 εκφωνεί τον τελευταίο του λόγο στην ιταλική βουλή ο οποίος τελειώνει με την φράση «και τώρα μπορείτε να μου ετοιμάσετε τον επικήδειο». Στις 10 Ιουνίου πέντε φασίστες, κατ’ εντολήν του ίδιου του Μουσολίνι, τον απαγάγουν και τον δολοφονούν. Το πτώμα του θα βρεθεί πεταμένο σε ένα άλσος δυο μήνες μετά. Οι δολοφόνοι θα δικαστούν, τελικά, το 1947. Ο φωτογράφος Σάντρο είναι ο διασημότερος ιταλός φωτορεπόρτερ της εποχής, Αντόλφο Πόρρυ Παστορέλ.

[3] Ο καθεδρικός ναός της Σαρτρ, αφιερωμένος στην Παναγία, είναι η σημαντικότερη γοτθική εκκλησία της Γαλλίας. Άρχισε να οικοδομείται το 1145, καταστρέφεται το 1194 (εκτός από την δυτική πλευρά), ξαναχτίζεται από το 1205 ως το 1220. Ανήκει στο λεγόμενο «υψηλό γοτθικό» στιλ.

[4] Πρόκειται για την πρώτη θέσπιση του πανεπιστημιακού ασύλου. Έκτοτε, οι φοιτητές, απολάμβαναν καθεστώς ετερονομίας και δεν υπόκεινταν ούτε στο δίκαιο της πόλης ούτε στο εκκλησιαστικό δίκαιο. Αντίγραφό της βρίσκεται στο Μουσείο του πανεπιστημίου της Μπολόνια.

[5] Πρόκειται για τον φοιτητή Φραντσέσκο Λορούσο, ο οποίος δολοφονήθηκε από σφαίρα αστυνομικού στην οδό Μασκαρέλλα 37 στη Μπολόνια, στις 11 Μαρτίου 1977, μετά από μια διαδήλωση. Ο αστυνομικός αθωώθηκε με την αιτιολογία της νόμιμης άμυνας.

[6] Το περιστατικό είναι πραγματικό. Τόσο το πιάνο, όσο και η κάθοδος των τανκς στην οδό Τζαμπόνι, τον κεντρικό δρόμο του πανεπιστημίου της Μπολόνια.

[7] Πρόκειται για την Τζορτζάνα Μάζι, την δεκαοχτάχρονη μαθήτρια η οποία δολοφονήθηκε από (άγνωστο, μέχρι σήμερα) αστυνομικό με πολιτικά στις 12 Μαΐου 1977, στη Ρώμη, κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης. Η Τζορτζάνα είχε πάει βόλτα με τον φίλο της και ήταν περαστική από την πλατεία Τζουζέπε Τζοακίνο Μπέλι όπου και δολοφονήθηκε, στις 19:55.

[8] Ο Άλντο Μπονάζια (1949-1995) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ιταλούς φωτορεπόρτερ της εποχής 1960-1970. Ξεκίνησε από φωτογράφος μόδας, ίδρυσε το πρακτορείο DFP (Documents For Press), κι ύστερα τα παράτησε όλα πέραν των φωτογραφίσεων του εργατικού και φοιτητικού κινήματος της εποχής. Ίδρυσε το περιοδικό «Rosso». Σταμάτησε να δημοσιεύει φωτογραφίες στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Αυτοκτόνησε το 1995.

[9] Εδώ ο συγγραφέας αναφέρεται, χωρίς να τον κατονομάζει, στον εαυτό του.

[10] Πρόκειται, ίσως, για το έργο «Χωρικοί πάνω σε βάθρο» (αρ. F 264 inf. n. 3) που βρίσκεται σήμερα στην Αμβροσιανή βιβλιοθήκη του Μιλάνο και αποδίδεται στον Ντίρερ. Το τελευταίο έργο που του αποδίδεται με βεβαιότητα είναι «Οι τέσσερις Απόστολοι», το οποίο έφτιαξε αποσκοπώντας στην ειρήνευση μεταξύ γερμανών λουθηρανών και καθολικών.

Ομάδα Νομικών και Οικονομολόγων της Λαϊκής Συνέλευσης της Πλατείας Συντάγματος

2011-06-06T17:42:00.001+03:00

ΜΝΗΜΟΝΙΟ- ΣΥΜΒΑΣΗ ΔΑΝΕΙΑΚΗΣ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗΣ

ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΡΟΠΗ

Θεμέλιο του πολιτεύματός μας είναι η λαϊκή κυριαρχία. (Άρθ. 1 παρ. 2 Συντάγματος) Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, και υπάρχουν υπέρ αυτού (Άρθ.1 παρ. 3Σ).

Βρισκόμαστε στους δρόμους και τις πλατείες αγανακτισμένοι, γιατί παραβιάζεται το Σύνταγμά μας, ο θεμελιώδης καταστατικός χάρτης των δικαιωμάτων μας και νιώθουμε ότι είναι χρέος μας και ανάγκη να το υπερασπιστούμε. Η τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, που δικαιούνται να αντιστέκονται με κάθε μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία. (άρθ. 120 παρ.2 και 4).). «Η ουσία του Δικαίου είναι η αντίσταση κατά του αδίκου» (Αrtur Kaufmann, ΠΧ ΛΒ σελ.705)

Από τις αρχές του 2010 η Ελλάδα αντιμετώπιζε πρόβλημα δανειοδότησης από τις διεθνείς αγορές. Οι δανειακές ανάγκες της χώρας μας για το 2010 ήταν 53 δις ευρώ. Στις 25-1-2010, ενώ οι αγορές προσέφεραν 25 δις ευρώ με επιτόκιο 6,2%, το οικονομικό επιτελείο δανείστηκε μόνο 8 δις ευρώ για πέντε έτη (Ελευθεροτυπία, 26-1-2010). Η Ελλάδα θα μπορούσε ήδη μέχρι 31-3-2010 να είχε δανειστεί άνετα από τις διεθνείς αγορές τουλάχιστον ποσό 53,4 δις ευρώ με μέσο επιτόκιο περί το 6,2%, χωρίς να έχει παραιτηθεί από την άσκηση της εθνικής κυριαρχίας σε σημαντικούς τομείς και χωρίς να έχει μετατραπεί σε οικονομικό προτεκτοράτο του ΔΝΤ και της Ευρωζώνης υπό το έλεγχο της Τρόικας (Επ. Μαριάς, Νομικό Βήμα, 2010, σελ. 2212).

Η ψήφιση του Ν.3845/2010 (περί Μνημονίου), η υπογραφή της Σύμβασης Δανειακής Διευκόλυνσης (η οποία συντάχθηκε από την δικηγορική εταιρία «Slaughter and May» με έδρα το Λονδίνο) η έκδοση της απόφασης 2010/320 του Συμβουλίου Υπουργών της ΕΕ (με την οποία ειδοποιήθηκε η Ελλάδα να λάβει μέτρα για την μείωση του ελλείμματος που κρίθηκε υπερβολικό), αλλά και η εφαρμογή τους πραγματοποιούνται κατά παράβαση βασικών διατάξεων του Συντάγματος, της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου αλλά και του Κοινοτικού Δικαίου.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΑΡΑΒΙΑΣΕΙΣ:

1. -Έχουν εκχωρηθεί στην πράξη η άσκηση και ο έλεγχος της πολιτικής σε όργανο (Τρόικα= Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) το οποίο δεν προβλέπεται ούτε θεσμοθετείται από καμία διάταξη νόμου.(εθνική, κοινοτική ή διεθνή).

2. Οι μειώσεις μισθών και συντάξεων έρχονται σε ευθεία αντίθεση με το Σύνταγμα (άρθ. 17), το Άρθ. 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθ.17) που προστατεύουν μια σειρά περιουσιακών δικαιωμάτων του προσώπου όπως δικαιώματα μισθών, συντάξεων, επιδομάτων και κάθε άλλης μορφής αποδοχών εργαζομένων ή δικαιούχων κοινωνικής ασφάλισης, είτε περιοδικών, είτε κατά δόσεις ή εφάπαξ, αλλά και το άρθρο 25 του Συντάγματος που κατοχυρώνει την αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου.

3.Οι ρυθμίσεις του Μνημονίου αφορούν και ζητήματα φορολογίας εισοδήματος, κοινωνικής ασφάλισης, εισοδηματικής πολιτικής για τα οποία η Ε.Ε. δεν έχει ούτε αποκλειστική, ούτε συντρέχουσα αρμοδιότητα (άρθρα 2,3 Σ.Λ.Ε.Ε). Συνεπώς η απόφαση 2010/320 του Συμβουλίου έχει ληφθεί κατά παράβαση των σχετικών διατάξεων. Οι πιο εξοργιστικές όμως ρυθμίσεις περιέχονται στην Δανειακή Σύμβαση:

Η αναγκαστική εκτέλεση απαγορεύεται γιατί είναι ευθεία παρέμβαση στα εσωτερικά κυρίαρχου κράτους από άλλα (άρθρο 2.7, Χάρτας του ΟΗΕ). Αν απαγορεύεται στον ΟΗΕ να το κάνει απαγορεύεται και σε κάθε άλλο κράτος. Σύμφωνα με το διεθνές έθιμο απαγορεύεται η αναγκαστική εκτέλεση σε περιουσιακά στοιχεία του κράτους, που προορίζονται για δημόσιους σκοπούς (ασυλία λόγω Εθνικής Κυριαρχίας- Κ. Χρυσόγονος, Νομικό Βήμα, 2010, σελ. 1358).Δυνάμει όμως του άρθ. 14 (5) της δανειακής Σύμβασης που υπεγράφη με τους δανειστές μας (Ε.Επ., Δ.Ν.Τ., και Ε.Κ.Τ.) το Ελληνικό κράτος παραιτείται αμετάκλητα και άνευ όρων από κάθε ασυλία Εθνικής Κυριαρχίας «…που έχει ή πρόκειται να αποκτήσει…», επιτρέποντας έτσι την κατάσχεση της μέχρι σήμερα ακατάσχετης δημόσιας περιουσίας, συμπεριλαμβανομένων των πολεμικών εξοπλισμών και των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας. Ο όρος παραίτηση από την ασυλία της Εθνικής Κυριαρχίας δεν είναι μόνον ο αυστηρότερος της σύμβασης, αλλά με αυτόν τον όρο παραβιάζονται θεμελιώδεις αρχές του Δικαίου σε όλα τα επίπεδα. Ειδικότερα, παραβιάζει την θεμελιώδη αρχή του σεβασμού της κυριαρχίας του κράτους, απειλεί, θέτει σε κίνδυνο και προσβάλλει στον πυρήνα τους τα κυριαρχικά δικαιώματα, την ίδια την κυριαρχία και την υπόσταση της Χώρας(Κασιμάτης, Οι Συμφωνίες Δανεισμού της Ελλάδας με την Ε.Ε. και το Δ.Ν.Τ., του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, 2010 σελ. 25).

Επίσης, η Χώρα μας παραιτείται από όλες τις νομικές διαδικασίες (ενστάσεις, αγωγές) σχετικά με την κατάσχεση των περιουσιακών της στοιχείων. Επιπλέον δε, συμφωνείται ως εφαρμοστέο δίκαιο το αγγλικό που επιτρέπει την παραίτηση ενός κράτους από την ασυλία (σε αντίθεση π.χ. με άλλα δίκαια, όπως το ελληνικό). Η παραίτηση αυτή έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τα αρθ. 1 (περί εθνικής κυριαρχίας) και 26 του Σ. (διάκριση εξουσιών σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική), καθώς κανένα όργανο του Κράτους (ούτε καν το Κοινοβούλιο, ακόμα και με αυξημένη πλειοψηφία) δεν έχει αρμοδιότητα να παραιτηθεί από ασυλία που αφορά την περιουσία που έχει ταχθεί για Δημόσιο Σκοπό και να δεσμεύσει με αυτό τον τρόπο τις μελλοντικές γενιές.

Πολλώ δε μάλλον δεν νομιμοποιούνται να δεσμεύσουν μ’ αυτό τον τρόπο την κρατική περιουσία και τις μελλοντικές γενιές ο Υπουργός Οικονομικών, κος Γεώργιος Παπακωνσταντίνου και ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας, κος Γεώργιος Προβόπουλος με τις υπογραφές των οποίων, και μόνον, τέθηκε σε ισχύ η δανειακή σύμβαση. Κανονικά βάσει του Ελληνικού Συνταγματικού Δικαίου ο ΠτΔ υπογράφει τις διεθνείς Συνθήκες και η Βουλή τις κυρώνει με νόμο.

Στην περίπτωση του Μνημονίου με το άρθρο 4 του ν. 3845/2010 προβλεπόταν κύρωση όλων των δανειακών συμβάσεων και μνημονίων από την Βουλή και μετά από μόλις τρεις μέρες με το άρθ. 9 του Ν.3847/2010 τροποποιήθηκε η ως άνω διάταξη, έτσι ώστε, αφαιρώντας την νομοθετική αρμοδιότητα της Βουλής, αυτές να ισχύουν από την υπογραφή τους και να αρκεί απλώς «συζήτηση και ενημέρωση», γεγονός το οποίο, επιπλέον, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το Σύνταγμα, είτε βάσει του άρθρου 28 §2 που απαιτεί αυξημένη πλειοψηφία των 180 βουλευτών για την κύρωση διεθνών συμβάσεων, είτε βάσει του άρθρου 36§2 του Συντάγματος, που απαιτεί την απόλυτη πλειοψηφία για την κύρωση με τυπικό νόμο από τη Βουλή των διεθνών συνθηκών οικονομικής συνεργασίας που επιβαρύνουν τους Έλληνες. Κατά συνέπεια υφίσταται διπλή Συνταγματική παραβίαση, αφού όχι μόνο δεν υπεγράφη νομίμως η εν λόγω σύμβαση αλλά δεν κυρώθηκε και ποτέ.

Μάλιστα στη σύμβαση απαιτείται γνωμοδότηση του Νομικού Συμβούλου του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας & Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Νομικού Συμβούλου του Υπουργείου Οικονομικών, την εγκυρότητα της οποίας διαβεβαιώνει η ελληνική κυβέρνηση » [άρθ. 3 (4) (α) της Σύμβασης] με την οποία πιστοποιείται, ότι η σύμβαση αυτή δεν έρχεται σε αντίθεση με καμία διάταξη του συντάγματος ή νόμου που ισχύει ή θα ισχύσει στο μέλλον. Πέραν της προφανούς αναλήθειας της συγκεκριμένης γνωμοδότησης, η βεβαίωση αυτή χρησιμοποιείται προκειμένου οι δανειστές μας να ζητήσουν πίσω εντόκως τα χρήματα που κατέβαλαν, ακόμα και αν η σύμβαση αυτή κριθεί άκυρη ως αντίθετη με το ελληνικό Σύνταγμα. Ενώ αντίθετα, αν η σύμβαση κριθεί άκυρη ως αντισυνταγματική για κάποιον από τους δανειστές μας, αυτοί αποδεσμεύονται χωρίς καμία κύρωση.

Η σύμβαση βρίθει αντίστοιχων λεόντειων όρων υπέρ των δανειστών εις βάρος, όμως, της Ελλάδας, κατά παραβίαση της αρχής της συμβατικής ισότητας:

· Οι δανειστές, ένας ή όλοι, μπορούν να μεταβιβάσουν με οποιοδήποτε τρόπο, σε οποιοδήποτε τρίτο τα δικαιώματα ή τις υποχρεώσεις που έχουν από τη Σύμβαση δανεισμού, ενώ η Ελλάδα, ως οφειλέτρια, δεν μπορεί ούτε να αρνηθεί μια τέτοια μεταβίβαση ούτε να μεταβιβάσει μέρος ή όλο των δικαιωμάτων και υποχρεώσεών της από την Σύμβαση προς τρίτο [αρθ. 2(3) σε συνδυασμό με το αρθ. 13]

· Με το άρθρο 4 (2) της δανειακής σύμβασης εγγυούμαστε ότι το σύνολο της δημόσιας περιουσίας θα αξιοποιηθεί προνομιακά για την εξασφάλιση του δανείου. Μάλιστα συναλλαγές που πραγματοποιούνται επί δημόσιας περιουσίας (εκποίηση, αξιοποίηση δημοσίου πλούτου, μακρόχρονη ενοικίαση) πρέπει να γίνονται προς εξασφάλιση της δανειακής σύμβασης, δηλαδή των απαιτήσεων των δανειστών μας. Με δεδομένο μάλιστα ότι το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του δανείου θα καλύψει παλαιότερα ληξιπρόθεσμα δάνεια (Βλ. κατωτέρω Πίνακα Ι, σελ.8) που δεν διέθεταν ανάλογες εγγυήσεις, στην πραγματικότητα με το καινούργιο δάνειο προσφέρουμε άνευ ουσιώδους ανταλλάγματος και προς βλάβη της δημόσιας περιουσίας εξασφαλίσεις στους δανειστές μας.

· Σημειωτέον, ότι αποφασίστηκε να προστεθεί και 0,5% ποσοστό του δανείου από την Ε.Ε. (80 δις από τα συνολικά 110 δις που λάβαμε) ως εφάπαξ ποσό αμοιβής για υπηρεσίες και κάλυψη λειτουργικών δαπανών των δανειστών μας («έξοδα φακέλου»),το οποίο ανέρχεται στο ποσό 400.000.000 ευρώ!!!(Επ. Μαριάς, Νομικό Βήμα, 2010, σελ. 2211) Το ποσό αυτό υπερβαίνει τις μειώσεις συντάξεων για το έτος 2010.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ

Η Ελλάδα θα μπορούσε να ιδρύσει μια Τράπεζα Ειδικού Σκοπού, όπως η Γερμανική Κρατική Τράπεζα KFW, προκειμένου να δανείζεται φθηνά από την ΕΚΤ και να αξιοποιεί τα κεφάλαια αυτά για την αναχρηματοδότηση του ελληνικού χρέους με χαμηλά επιτόκια, μειώνοντας έτσι τους υπέρογκους ετήσιους τόκους που καταβάλλει η Ελλάδα στους δανειστές της και ενισχύοντας ταυτόχρονα την ανάπτυξη της χώρας. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, αφού σύμφωνα με τον προϋπολογισμό του 2011 η Ελλάδα θα καταβάλει 15,9 δις ευρώ για τόκους, ενώ για το διάστημα 2011-2014 θα καταβάλει σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΔΝΤ 71 δις ευρώ για τόκους (ΔΝΤ, Έκθεση 10/110,5-5-2010, σελ. 125).

Μας λένε, ότι τα μέτρα αυτά δικαιολογούνται λόγω της έκτακτης κατάστασης οικονομικής ανάγκης, που βρίσκεται η χώρα, όμως το διεθνές δίκαιο δικαιολογεί και άλλους δρόμους:

Ø την στάση πληρωμών του χρέους έναντι των δανειστών,

Ø τον λογιστικό έλεγχό του χρέους,

Ø τον προσδιορισμό του νόμιμου χρέους(αν και στην έκταση που υφίσταται) και συμψηφισμό του νόμιμου χρέους, όπως θα προκύψει κατόπιν λογιστικού ελέγχου, με ανταπαιτήσεις που έχει η Χώρα μας κατά των δανειστών μας π.χ. πολεμικές αποζημιώσεις, κατοχικό δάνειο, ρήτρες μη τήρησης συμβατικών όρων σε προγράμματα εξοπλισμών κ.λ.π.

Ø την άρνηση ή την ριζική αναδιαπραγμάτευση του συνολικού χρέους

Αναλόγως έκριναν τα δικαστήρια της Ιταλίας, της Γερμανίας, της Λετονίας, αλλά και το δικαιοδοτικό όργανο της Παγκόσμιας Τράπεζας για την περίπτωση της Αργεντινής κ.α.

Θα πρέπει να σημειώσουμε, ότι ήδη υπάρχει ιστορικό προηγούμενο στην χώρα μας! Το 1938 μετά από προσφυγή της Βελγικής Κυβέρνησης για χρέη της Ελλάδας προς την Βελγική Τράπεζα ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου του Διεθνούς Δικαίου, που είχε ιδρυθεί από την Κοινωνία των Εθνών (πρόδρομό του ΟΗΕ) ο νομικός εκπρόσωπος του Ελληνικού Κράτους της κυβέρνησης Ιωάννη Μεταξά, Ιωάννης Γιούπης ανέφερε προς υπεράσπιση της Ελλάδος τα εξής:

«Ενίοτε μπορεί να υπάρξει μια έκτακτη κατάσταση, η οποία κάνει αδύνατο για τις Κυβερνήσεις να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους προς τους δανειστές και παράλληλα προς τον Λαό τους. Οι πόροι της χώρας είναι ανεπαρκείς για να εκπληρώσουν και τις δύο υποχρεώσεις ταυτόχρονα. Είναι αδύνατον να πληρώσει μια Κυβέρνηση το χρέος, και την ίδια στιγμή να παρασχεθεί στον λαό η κατάλληλη διοίκηση και οι εγγυημένες συνθήκες για την ηθική, κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη. Πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στα δύο. Και φυσικά, το καθήκον του Κράτους να εξασφαλίσει την εύρυθμη λειτουργία των βασικών δημοσίων υπηρεσιών, ΥΠΕΡΤΕΡΕΙ έναντι της πληρωμής των χρεών της. Από κανένα κράτος δεν απαιτείται να εκπληρώσει, μερικά ή ολικά, τις χρηματικές του υποχρεώσεις, αν αυτό ΘΕΤΕΙ ΣΕ ΚΙΝΔΥΝΟ τη λειτουργία των δημοσίων υπηρεσιών του, κι έχει σαν αποτέλεσμα την αποδιοργάνωση της διοίκησης της χώρας. Στην περίπτωση που η αποπληρωμή των χρεών θέτει σε κίνδυνο την οικονομική ζωή και τη διοίκηση, η Κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να διακόψει ή και να μειώσει την εξυπηρέτηση του χρέους».(Yearbook of the International Law Commission, 1980, vol. ΙΙ, chapter III, C2 article 33,σελ. 37, 38 &Yearbook of the International Law Commission, 1980, vol. Ι, σελ. 158, § 19)

Συνεπώς, κατά την πρόταση του Ιωάννη Γιούπη, όταν τα κράτη βαρύνονται με υποχρεώσεις έναντι των οφειλετών τους, τις οποίες δεν μπορούν να εκπληρώσουν παράλληλα με τις υποχρεώσεις τους έναντι του λαού τους, είναι υποχρεωμένα να ικανοποιήσουν κατά προτεραιότητα τις βασικές κοινωνικές ανάγκες, έστω και με βλάβη των πιστωτών.[Permanent Court of International Justice (PCIJ). Series C, no 87 (1938-1939). 187 κ.ε., ιδίως σ. 205 κ.ε.].

Και μόνο την επίκληση της «κατάστασης ανάγκης» (state of necessity) της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου του ΟΗΕ να λάβουμε υπόψιν (1613η Συνάντηση, 17η Ιουνίου 1980), η οποία λέει ότι «ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να αναγκαστεί να κλείσει σχολεία, πανεπιστήμια, δικαστήρια, να εγκαταλείψει τις δημόσιες υπηρεσίες, επιφέροντας χάος και αναρχία στην κοινωνία, μόνο και μόνο για να εξασφαλίσει κονδύλια αποπληρωμής δανείων σε ξένους και ντόπιους δανειστές», θεμελιώνεται το δικαίωμα άρνησης πληρωμής όχι μόνο του «επαχθούς»/«απεχθούς» χρέους, αλλά και γενικά του δημόσιου χρέους.

Κατά συνέπεια ο προσδιορισμός των μορφών και του ύψους του συγκεκριμένου χρέους αποτελεί μείζον πολιτικό ζήτημα και συνδέεται με την αποκάλυψη όλων εκείνων των δανειακών συμβάσεων, τοκογλυφικών δανείων, παροχής κρατικών εγγυήσεων σε δάνεια τρίτων, αδιαφανείς και κρυφές συναλλαγές σε εξοπλιστικά προγράμματα, δημόσιες προμήθειες, έργα.

Παρόμοιος εθιμικός κανόνας κατά τον οποίο τα κράτη μπορούν να επικαλεστούν κατάσταση ανάγκης ως λόγο μη συμμόρφωσης σε διεθνείς τους υποχρεώσεις, έχει ήδη αναγνωριστεί από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, εφόσον αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να εξασφαλιστεί ένα ζωτικό τους συμφέρον έναντι άμεσου και επικείμενου κινδύνου (Judgment of the International Court of Justice of 25 September 1997, Gabcikovo-Navigaros Project- Hungrary/Slovakia).

Με βάση αυτά τα επιχειρήματα, το Διεθνές Δικαστήριο Διεθνούς Δικαίου της Κοινωνίας των Εθνών δικαίωσε την Ελλάδα. Το σπουδαιότερο όμως είναι το εξής: Σε αυτό το νομικό δεδομένο (Νομικά Επιχειρήματα, Δικαστική Απόφαση), στηρίχθηκε το 2003 ο Πρόεδρος της Αργεντινής Νέστωρ Κίρσνερ, για να διαγράψει το μεγαλύτερο μέρος του Δημόσιου Χρέους της Αργεντινής και να σώσει την χώρα του από τα νύχια του ΔΝΤ.

Η ΖΟΦΕΡΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Ακόμη και με τις παραδοχές του ίδιο του ΔΝΤ, το χρέος από 119% του ΑΕΠ που βρίσκεται σήμερα (2010), θα εκτιναχθεί το 2013, τελευταίο έτος του προγράμματος στήριξης, μεταξύ 150-177% του ΑΕΠ και αυτό υπό την προϋπόθεση, ότι θα υπάρξει ήπια ανάκαμψη της οικονομίας και ότι «….οι Αρχές θα εξακολουθήσουν να προωθούν ισχυρές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις (…) και ότι η χώρα θα αποκτήσει πρόσβαση στις αγορές με ικανοποιητικούς όρους…»(IMF, Greece, Request fro Stand-By Arrangement Prepared by the European Department in Consultation with Other Departments. EBS/10/77, Approved by Poul M. Thomsen and Martin Muhleisen May 5, 2010, s. 18,36)Εάν όλα πάνε καλά, επομένως, και αν ληφθούν πρόσθετα μέτρα στην γνωστή κατεύθυνση και αφού θα έχουμε κατεδαφίσει το Κοινωνικό Κράτος (άρθρο 25 παρ. 1 Συντάγματος) και διαλύσει την κοινωνική συνοχή, θα καταφέρουμε να αυξήσουμε το Δημόσιο Χρέος κατά το ήμισυ! (Εφημερίδα Δ.Δ. 2/2010, σελ. 162, Γ. Κατρούγκαλος, Αν. Καθηγητής Δ.Π.Θ.). Με λίγα λόγια:

· Δανειζόμαστε με 5% ή 6% επιτόκιο για να εξυπηρετήσουμε δάνεια που έχουν συναφθεί ακόμη και με ποιο ευνοϊκούς όρους π.χ. με επιτόκιο περίπου 3%,

· Ο αναποτελεσματικός αυτός δανεισμός έχει ως βασική λογική την καθυστέρηση της στάσης πληρωμών, ώστε να διασωθούν οι ξένες (ιδίως Γερμανικές) Τράπεζες που θα χρησιμοποιήσουν τον χρόνο που εμείς εξοικονομούμε, δανειζόμενοι εκ μέρους τους, ώστε να προλάβουν να πουλήσουν τα ομόλογά μας. Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί ότι η Γερμανική Κρατική Τράπεζα KFW, ενώ δανείζεται με επιτόκιο 1% από την ΕΚΤ, χορηγεί εν συνεχεία στην Ελλάδα δάνεια ύψους 22,3 δις ευρώ με επιτόκιο 5% ή 6%, ανάλογα με τον χρόνο αποπληρωμής τους. Δεν είναι , λοιπόν, τυχαία η άρνηση της Γερμανίας για την διάσωση της Ελλάδας κατ’ εφαρμογή της ρήτρας αλληλεγγύης (αρ. 122 παρ. 2 ΣΛΕΕ), επειδή δήθεν δεν προβλέπεται από τις συνθήκες της Ε.Ε. (ιδίως από το άρθρο 125 ΣΛΕΕ) αφού απέβλεπε στην ραγδαία πτώση του ευρώ, που συνιστούσε στην τόνωση των γερμανικών εξαγωγών. Αυτές, μάλιστα, επωφελήθηκαν από την πτώση του ευρώ λόγω της κρίσης του ελληνικού χρέους (Le Figaro, 14/15-8-2010, σελ. 23). Αυξήθηκαν δε κατά 18,2% το πρώτο εξάμηνο του 2010 και έφτασαν το ποσό των 458,4 δις ευρώ (Le Monde,14-8-2010, σελ.10) .

Επομένως, η υπογραφή του Μνημονίου και της Σύμβασης Δανειακής Διευκόλυνσης οδηγεί:

v Στην απαλλαγή των ευρωπαϊκών τραπεζών από το «τοξικό» ελληνικό χρέος και τη μεταφορά του σε χώρες της ΕΕ, στο ΔΝΤ και στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα απ’ όπου θα γίνει η διαχείριση του.

v Στην αλλαγή του δικαίου που διέπει το χρέος από το ελληνικό στο αγγλικό, καταργώντας το μέχρι τώρα πλεονέκτημα της Ελλάδας, δηλαδή την ασυλία που προβλέπει το Ελληνικό Δίκαιο και αφορά στην προστασία της εθνικής κυριαρχίας. Και επιπλέον, παρότι επελέγη το αγγλικό δίκαιο, στο οποίο επίσης προβλέπεται η ασυλία του κράτους που δανείζεται, δυστυχώς, όμως η δανειακή σύμβαση υπεγράφη με οικειοθελή ρητή παραίτηση από αυτό το δικαίωμα.

v Στην επιβάρυνση του ελληνικού χρέους με εμπράγματες ασφάλειες επί του ελληνικού δημοσίου ακυρώνοντας το μέχρι σήμερα εξαιρετικό πλεονέκτημα της Ελλάδας, η οποία δανειζόταν χωρίς να παραχωρεί ως εγγύηση την ακίνητη περιουσία της.

v Στην εποπτεία και τον έλεγχο της ελληνικής οικονομίας και την υποχρέωση της Ελλάδας να υπακούει στις υποδείξεις των δανειστών της, ώστε να εξασφαλιστεί στο μέγιστο δυνατό βαθμό η αποπληρωμή των δανείων της προς αυτούς.

Ήδη σήμερα ετοιμάζεται η «αξιοποίηση» (δηλαδή το ξεπούλημα) της δημόσιας περιουσίας προς όφελος των δανειστών και υπό τον πλήρη έλεγχό τους. Όταν αυτό συμβεί οι εταιρείες, που θα αποκτήσουν την ιδιοκτησία ή θα αναλάβουν τη διαχείριση της δημόσιας περιουσίας θα έχουν αποκτήσει ισχυρά δικαιώματα.

ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Παρακάτω, παραθέτουμε ενδεικτικώς οικονομικά στοιχεία εν σχέσει με το χρέος και την αποπληρωμή του

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι: Λήξη Ομολόγων 2010-2013, με ημερομηνία καταγραφής της 29.04.2010, σε δις € - προγραμματισμός εκταμίευσης μηχανισμού στήριξης

Έτος	Λήξη ομολόγων συνολικά	Δάνεια ΔΝΤ-ΕΕ
2010	15,80	38,00
2011	31,30	40,00
2012	31,70	24,00
2013	24,90	8,00
Σύνολο	103,70	110,00

Πηγή: Bloomberg – Υπουργείο Οικονομικών (προσχέδιο προϋπολογισμού)

Σύμφωνα με τον Πίνακα Ι, ο δανεισμός της Ελλάδας από το μηχανισμό στήριξης για τα έτη 2010-2013 εξυπηρετεί αποκλειστικά και μόνο την αποπληρωμή των πιστωτών της - αφού λήγουν ομόλογα συνολικής αξίας 103,7 δις € και δανείζεται 110 δις € (τα 110 δις € του ταμείου στήριξης, είναι ουσιαστικά τα 103,7 δις € που χρωστάμε, συν τους τόκους τους). Επομένως, είναι προφανές ότι το Δάνειο δεν εξυπηρετεί την πληρωμή συντάξεων, μισθών ή άλλων κρατικών δαπανών, αλλά τη διάσωση των ευρωπαϊκών τραπεζών, οι οποίες είναι οι κύριοι δανειστές μας (ακριβώς για τα λόγο αυτό συμμετέχει στα 110 δις € με 73% η Ευρωζώνη, ενώ το ΔΝΤ μόλις με 27% - πιθανότατα με άλλα ανταλλάγματα).

* Πρόβλεψη υπουργείου οικονομικών

** Έλλειμμα με την εφαρμογή του προγράμματος, σύμφωνα με το υπουργείο – ΑΕΠ όχι από τους πίνακες, αλλά από την αφαίρεση της προβλεπόμενης από το υπουργείο ύφεσης

Σημείωση: Δεν υπολογίζουμε την επί πλέον επιδείνωση του ελλείμματος από τα δημόσια ιδρύματα, όπως ανακοινώθηκε.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ: Ανεργία επί συνολικά απασχολουμένων 4.940.000 ατόμων

Μεγέθη	2010	2011	2012	2013
Ποσοστό	11,6%	14,5%	15,0%	14,6%
Άνεργοι	573.040	716.300	741.000	721.240

Πηγή: Υπουργείο Οικονομικών – Προβλέψεις

Όσον αφορά τώρα την ανεργία, η μελλοντική της εξέλιξη αποτυπώνεται με μελανά χρώματα, ακόμη και από την συντηρητική επίσημη πρόβλεψη του Υπουργείου Οικονομικών με αποτέλεσμα την διάβρωση του κοινωνικού ιστού.

Περαιτέρω, τα «παραδείγματα» των χωρών, στις οποίες δραστηριοποιήθηκε στο παρελθόν («φορο-εισπρακτικά») το ΔΝΤ, δεν επιτρέπουν καμία απολύτως αμφιβολία, σε σχέση με τη σκόπιμη δημιουργία ανεργίας (συμπίεση των μισθών κλπ), καθώς επίσης με τα αποτελέσματά της στις ανθρώπινες κοινωνίες. Με τους φόρους να αποτελούν μία από τις σημαντικότερες αιτίες της ύφεσης, του (φορολογικού) πληθωρισμού και της ανεργίας (υπολογίζεται ότι σε σύνολο 800.000 μικρομεσαίων επιχειρήσεων θα κλείσουν μέχρι το τέλος του 2011 περίπου 175.000, αυξάνοντας τους ανέργους κατά 300.000, δηλαδή στο 20% των απασχολουμένων και όχι στο 15% που θεωρεί η κυβέρνηση), θεωρούμε ότι, η μεταφορά πόρων από τον ιδιωτικό τομέα στο δημόσιο (και από εκεί στην Τρόικα), χωρίς καμία απολύτως πιθανότητα διάσωσης της χώρας μας από τη χρεοκοπία, είναι τουλάχιστον εγκληματική. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ότι θα περικοπούν κατά 500 εκ. ευρώ το 2012 τα επιδόματα ανεργίας, ενώ ο αριθμός των ανέργων θα έχει εκτιναχθεί λόγω της ύφεσης, την οποία, μάλιστα, θα επιτείνει η προβλεπόμενη περικοπή των δημοσίων επενδύσεων για κάθε ένα από τα έτη 2010-2012κατά 500 εκ ευρώ.

Τέλος, παρακάτω παραθέτουμε τα οικονομικά μεγέθη, που προκύπτουν από το προσχέδιο του προϋπολογισμού 2011.Τουλάχιστον από την αύξηση των δαπανών, αλλά και του ελλείμματος, φαίνεται καθαρά η αποκλειστική ευθύνη των όσων διαχειρίστηκαν το Ελληνικό χρήμα.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ: Εξέλιξη ΑΕΠ, εσόδων, δαπανών και ελλειμμάτων (των ζημιών δηλαδή του κράτους) σε εκ. €, στην Ελλάδα

ΕΤΟΣ	ΑΕΠ*	Έσοδα	Δαπάνες	Έλλειμμα	Δημόσιο Χρέος**	Ποσοστό επί ΑΕΠ
2003	153.045	37.500	40.735	-3.235	179.008	117,00%
2004	164.421	40.700	45.414	-4.714	198.832	120,90%
2005	196.609	42.206	48.685	-6.479	209.723	118,90%
2006	213.085	46.293	50.116	-3.823	224.162	105,10%
2007	228.180	49.153	55.733	-6.580	237.742	104,20%
2008	239.141	51.680	61.642	-9.962	260.439	108,90%
2009	237.494	48.491	71.810	-30.866	298.524	125,68%
2010	231.000	52.700	66.188	-19.473	340.680	147,48%

Πηγή: Υπουργείο Οικονομικών (εκτιμήσεις σελ. 49 και 64)

* ΑΕΠ 2005 αναθεωρημένο, δηλαδή 20% περίπου αυξημένο σε σχέση με το 2004, μετά την πρόσθεση εσόδων από την «μαύρη οικονομία» εκ μέρους της κυβέρνησης, η οποία είχε σαν αποτέλεσμα να μειωθεί το ποσοστό του ελλείμματος και να βρεθεί εντός του συμφώνου σταθερότητας της Ε.Ε. για πρώτη και τελευταία φορά (ουσιαστικά, υποθετικό ΑΕΠ).

** Χρέος κεντρικής κυβέρνησης

Το ΑΕΠ μας αυξήθηκε από το 2003 έως το 2009 κατά 51% περίπου, ενώ τα δημόσια έσοδα κατά 40%, οι δαπάνες κατά 62% και το έλλειμμα σχεδόν κατά 7 φορές. Η διαφορά της αύξησης των εσόδων, σε σχέση με την αύξηση του ΑΕΠ, είναι σε τέτοιο βαθμό «μη ισορροπημένη», επειδή η μεγέθυνση του ΑΕΠ προήλθε κυρίως από την προς τα πάνω «αναθεώρηση» των στοιχείων (παρά το ότι σήμαινε αυξημένες «εκροές» προς τα ταμεία της Ε.Ε., αφού προσδιορίζονται ως ποσοστό επί του ΑΕΠ) και όχι από «φυσιολογικές» προϋποθέσεις (ανάπτυξη).

Συμπερασματικά λοιπόν, αφενός μεν έχει εξαντληθεί η φοροδοτική ικανότητα των Ελλήνων, αφετέρου η συνεχώς μεγαλύτερη φορολόγηση οδηγεί με ασφάλεια σε μία κλιμακούμενη ύφεση η οποία, σε συνδυασμό με το φορολογικό πληθωρισμό ύψους τουλάχιστον 6%, με τα τοκογλυφικά επιτόκια (ύψους επίσης 6%), με τις μειωμένες ονομαστικές και πραγματικές αμοιβές των εργαζομένων, με την τεράστια ανεργία, με το κλείσιμο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, με την απελευθέρωση των αγορών μας (εκποίηση ΔΕΗ, ΟΤΕ στους ξένους κλπ), με το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων προς όφελος των πολυεθνικών, καθώς επίσης και με την ανυπαρξία αναπτυξιακών προγραμμάτων, θα οδηγήσει την Ελλάδα μετά βεβαιότητας σε οικονομική, κοινωνική και πολιτική αποσύνθεση.

Επομένως, η πιστή τήρηση του μνημονίου θα μας οδηγήσει χωρίς την παραμικρή αμφιβολία σε ένα σκόπιμα μονοδρομημένο αδιέξοδο, το οποίο οφείλουμε πάση θυσία να αποφύγουμε - πληρώνοντας αμέσως το ΔΝΤ, από το οποίο έχουμε λάβει 8 δις € μέχρι σήμερα και αναζητώντας νέους δρόμους.

ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ

Θεωρώντας, όπως θα τεκμηριώσουμε στη συνέχεια ότι, η ελαχιστοποίηση του δημοσίου χρέους αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα, θα εξετάσουμε συνοπτικά τις δυνατότητές μας. Στα πλαίσια αυτά, ο Πίνακας ΙV που ακολουθεί βοηθάει στην κατανόηση τους θέματος, για το οποίο αναζητούνται λύσεις:

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙV: ΑΕΠ 2009-2011, τόκοι δημοσίου χρέους, ποσοστό τους επί του ΑΕΠ, ελλείμματα και ποσοστό των τόκων επί των ελλειμμάτων

ΑΕΠ	Ποσόν	Τόκοι	Ποσοστό*	Έλλειμμα	Τόκοι/Έλλειμμα**
ΑΕΠ 2009	237.494	12.325	5,19%	32.299	38,15%
ΑΕΠ 2010	227.994	13.209	5,79%	18.467	71,53%
ΑΕΠ 2011	222.066	15.800	7,12%	16.877	93,62%

* Ποσοστό των τόκων επί του ΑΕΠ

** Ποσοστό τόκων ως προς το έλλειμμα

Πηγή: Προσχέδιο προϋπολογισμού 2011

Όπως φαίνεται από τον Πίνακα ΙV, οι τόκοι του 2011 αντιστοιχούν σχεδόν στο σύνολο των ελλειμμάτων. Επομένως, ένας ενδεχόμενος μηδενισμός του χρέους, θα σήμαινε την ίδια στιγμή ανάλογο μηδενισμό των ελλειμμάτων και είσοδο της χώρας μας στην κερδοφορία. Το ενδεχόμενο αυτό και μόνο θα επέλυε «ως δια μαγείας» όλα τα υπόλοιπα προβλήματα της Οικονομίας μας.

Η υπέρβαση της παρούσας κατάστασης δεν ανήκει μόνο στο πεδίο της νομικής ή της οικονομικής επιστήμης, αλλά εναπόκειται πλέον και στον Ελληνικό Λαό με πίστη και βούληση για αγώνα να αναζητήσει πολιτική λύση. Τούτο, όμως προϋποθέτει την εμφάνιση δημοκρατικά οργανωμένων σχηματισμών επί τη βάσει αρχών και όχι προσώπων, την εξαφάνιση του πολιτικού δυναστισμού και της οικογενειοκρατίας, την αποδόμηση των πελατειακών σχέσεων και της ευνοιοκρατίας (διαφάνεια και αξιοκρατία), τον σαφή διαχωρισμό μεταξύ δημόσιας εξουσίας και ιδιωτικών οικονομικών συμφερόντων, την καθολική ανανέωση της πολιτικής τάξης με ενίσχυση των αμεσοδημοκρατικών διαδικασιών και την έμφαση στην εργασία και την παραγωγικότητα και όχι στην θεσιθηρία και τον άμετρο καταναλωτισμό.

Παρότι λοιπόν δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η Δανειακή Σύμβαση και το Μνημόνιο θα θεωρηθούν άκυρα στο μέλλον, αποτελεί ΧΡΕΟΣ μας να τα ΑΚΥΡΩΣΟΥΜΕ ΤΩΡΑ .

Η ΓΝΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΜΗ

H Ομάδα Νομικών και Οικονομολόγων της Λαϊκής Συνέλευσης

της Πλατείας Συντάγματος

ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΑΚΡΩΝΥΜΙΩΝ

Α.Ε.Π.= Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν / Α.Ο.Ζ. = Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη

Ε.Ε.= Ευρωπαϊκή Ένωση / Ε.Επ. = Ευρωπαϊκή Επιτροπή / Ε.Κ.Τ.= Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα / Ε.Σ.Δ.Α = Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου / Ν. = Νόμος

ΠτΔ= Πρόεδρος της Δημοκρατίας / Σ.= Σύνταγμα / Σ.Δ.Δ.= Σύμβαση Δανειακής Διευκόλυνσης / Σ.Λ.Ε.Ε. = Συνθήκη για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Τρόικα = Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, Διεθνές Νομισματικό Ταμείο

Το όριο και τα όρια της Κομούνας

2011-05-31T23:31:00.001+03:00

Κάθε γνώση είναι η απάντηση σε ένα ερώτημα. Αν δεν υπάρχουν ερωτήματα, δεν μπορεί να υπάρξει επιστημονική γνώση.[1] Ποιες ερωτήσεις (οφείλουμε) να κάνουμε στην παρισινή Κομούνα; Τι είδους απαντήσεις επιθυμούμε ή αναμένουμε σήμερα; Τι θέλουμε να χτίσουμε πάνω σ’ αυτές τις απαντήσεις; Και, τελικά, ποιος πότε και γιατί θέτει τις ερωτήσεις;

Η τελευταία φράση μας βάζει, αρχικά, μπροστά στο δίλημμα και την άστοχη, κατά βάση θετικιστική, διαμάχη μεταξύ των ιστορικών του εργατικού κινήματος, αλλά και μεταξύ αυτών και των διαφόρων θεματοφυλάκων της μνήμης και των παραδόσεών του. Ακόμα κι αν απαντήσει κανείς ότι η μαζικοποίηση των πανεπιστημίων έδωσε κάποια στιγμή τη δυνατότητα στις υπάλληλες τάξεις να εισέλθουν και να εισάγουν -είτε ως διδάσκοντες είτε ως διδασκόμενοι- ως επιστημονικό αντικείμενο ένα ευρύτερο μέρος της κοινωνικής πραγματικότητας, κι αν, από την άλλη μεριά, παρατηρήσει κανείς ότι η θεωρούμενη παρακμή του κόμματος λενινιστικού τύπου, καθώς και του συνδικαλιστικού κινήματος, μείωσε την ικανότητα και την απήχηση συγκρότησης και αναπαραγωγής μιας αυτόνομης εργατικής ιστορίας και παράδοσης (και εντέλει, συνείδησης), η ένταση μεταξύ «ακαδημαϊκής» ιστορίας και εργατικής μνήμης παραμένει.[2] Στην ελληνική περίπτωση, βέβαια, οι παραπάνω διαπιστώσεις μπορεί να μας ξενίζουν, αφού η ιστορία του εργατικού κινήματος διδάσκεται ελάχιστα έως καθόλου στο πανεπιστήμιο, ενώ, κι από την άλλη μεριά, οφείλουμε να μιλάμε όχι για ιστορία του εργατικού κινήματος, αλλά για κομματικές ιστορίες και παραδόσεις, οι οποίες, στην πλειονότητά τους διέπονται από μια αυτοαναφορικότητα και είναι από αδιάφορες έως εχθρικές απέναντι σε ευρύτερα σχήματα περί του κοινωνικού.

Παρά τις αντιρρήσεις περί «ελληνικής ιδιαιτερότητας», θεωρώ ότι το ίδιο το γεγονός της παρισινής Κομούνας προκαλεί με την παρουσία του το ξεπέρασμα μιας τοπικιστικής σκοπιάς θέασης των πραγμάτων, και γι’ αυτό συνεχίζω. Αν η επαναδιαπραγμάτευση του παρελθόντος αποσκοπεί στην αναγνώριση της «πραγματικής κίνησης», αν κινείται με γνώμονα την εκ των υστέρων, πληρέστερη απεικόνισή του, τότε αυτή η αναδρομική προσέγγιση θα μπορούσε να παράγει ένα κοινό πεδίο, τουλάχιστον μεταξύ των «ακαδημαϊκών» ιστορικών και των «κομματικών» ιστορικών που σχετίζονται πραγματικά (και όχι κατ’ όνομα) με τη μαρξιστική παράδοση. Αν, αντίθετα, η αέναη επανασυγγραφή του παρελθόντος αποσκοπεί στην υποστήριξη του υπάρχοντος, αν η ιστορία ξαναγράφεται ως δικαιολόγηση ή νομιμοποίηση των συσχετισμών του παρόντος, στην κοινωνία ή εντός μιας οργάνωσης ή ενός κόμματος, και σ’ αυτή την περίπτωση θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τη συγκρότηση μιας κοινής συνισταμένης: τώρα, βέβαια, οι προσπάθειες συνδέονται με το φαινόμενο του ιστορικού αναθεωρητισμού, με το αρνητικό πρόσημο που, μέχρι πρότινος τουλάχιστον, του έβαζε η πλειοψηφία των ιστορικών. Μπορεί η ιστορία να γράφεται στο παρόν, κάθε φορά σε κάποιο παρόν, αλλά δεν μπορεί να γράφεται προς χάριν του εκάστοτε παρόντος. Ούτε προς χάριν του ίδιου του παρελθόντος, φυσικά, κάτι το οποίο διακήρυσσε μια αυτοεπονομαζόμενη αντικειμενική ιστοριογραφία: ένα παρελθόν κλεισμένο στον εαυτό του, τελειωμένο, που δεν επικοινωνεί με το μέλλον του, θα είχε τόσο γνωστικό ενδιαφέρον, θα συγκροτούσε ένα αντικείμενο τόσο επιστημονικό, όσο και μια συλλογή γραμματοσήμων.

Παρότι τα παραπάνω θα μπορούσαν να ακουστούν ως ένας σωρός κοινών τόπων, κάτι το οποίο από τη μια εύχομαι, διότι θα σήμαινε ότι η παρούσα κατάσταση δεν είναι τόσο τραγική, αλλά από την άλλη εξορκίζω, γιατί θα καταλάβαινα πόσο ανιαρός έχω ήδη γίνει, με βοηθούν, πάντως, να εισάγω μια σχέση: αυτή μεταξύ παρισινής Κομούνας, παράδοσης και μέλλοντος. Καταρχάς, η Κομούνα δημιουργεί μια τομή. «Η εργατική συνείδηση εγκατέλειψε τότε τον δρόμο των αστικών επαναστάσεων. Δεν είχε πια ανάγκη να ζει με την ανάμνηση των επαναστάσεων του 1789 και του 1848, διότι διέθετε πια, όπως έγραψε ο Βαγιές, μια επανάσταση με εργατική περιβολή».[3] Η φράση αυτή του Ζωρζ Χάουπτ (ή Όπτ, για μια προηγούμενη γενιά, που μαθήτευσε στο πλάι του), μας δίνει τις τρεις πρώτες ημερομηνίες. Το 1871 δεν είναι ούτε 1789 ούτε 1848. Είναι η στιγμή της συνειδητοποίησης, η στιγμή της χειραφέτησης. Η εργατική τάξη μετά την Κομούνα και χάριν της Κομούνας «ξαναδιαβάζει» τη Γαλλική επανάσταση και το ’48 ως αστικές επαναστάσεις, ως ένα σύνολο γεγονότων που ανήκουν πια στο παρελθόν. Ως επαναστάσεις εκ των πραγμάτων ξεπερασμένες. Εδώ, η εκ των υστέρων κατανόηση συνιστά και ξεπέρασμα: η Γαλλική επανάσταση έχει τελειώσει. Αυτή η ανασυγκρότηση της ιστορίας και του νοήματος της Γαλλικής επανάστασης, η ανασημασιοδότησή της, θα έχει επιπτώσεις τόσο για το μεταγενέστερο εργατικό κίνημα όσο και για την ίδια την ιστορία της Κομούνας.

Ας κοιτάξουμε τώρα, για λίγο, την ίδια την Κομούνα. Από τα 93 μέλη του Συμβουλίου της, και μάλιστα μετά την αποχώρηση των «μετριοπαθών» και τις επαναληπτικές εκλογές, βρίσκουμε 25 εργάτες και τεχνίτες, σε αντίθεση με τους υπόλοιπους, οι οποίοι ήταν υπάλληλοι, λογιστές, γιατροί, δάσκαλοι, νομικοί, δημοσιογράφοι. Η πλειοψηφία του Συμβουλίου, οι αποκαλούμενοι «ριζοσπάστες» ή «ανεξάρτητοι επαναστάτες», αυτοπροσδιορίζονται ως Νεογιακωβίνοι. Διαρκής είναι η επίκληση της τελευταίας φάσης της Γαλλικής επανάστασης, δημιουργείται μια «Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας», υιοθετείται το παλιό, επαναστατικό ημερολόγιο, ανοίγουν ξανά Λέσχες. Αν θεωρήσουμε την επανάσταση του Ιουνίου του 1848 ως πρώτη, μπορούμε να θεωρήσουμε το 1871 ως μια δεύτερη προσπάθεια επιστροφής, νεκρανάστασης του 1793 - που αποσκοπεί, βέβαια, στην ολοκλήρωσή του;

Όπως γράφει ο Ζακ Ρουζερί, «σήμερα ψάχνουμε στην Κομούνα την προαναγγελία ενός μέλλοντος. Όμως, η άμεση συνέπεια, το αναπόφευκτο αποτέλεσμα αυτής της κίνησης είναι η χρήση για την ανάλυση του γεγονότος Κομούνα, για την ανάγνωση των γεγονότων του 1871, όρων, εννοιών, ενός λεξιλογίου αναχρονιστικού. Προλεταριάτο, κόμμα, κοινοκτημοσύνη, συνδικάτο, αναρχία... Λέξεων και όρων που τότε ήταν ακόμα στα σπάργανα, δίπλα σε λέξεις και όρους που είχαν μεν γεννηθεί αλλά που θα έβρισκαν αργότερα τον προσδιορισμό τους. Δεν υπάρχουν ακόμα συνδικάτα, αλλά εργατικές ενώσεις. Ούτε κάποιο συγκροτημένο σχέδιο κρατικής κολεκτιβοποίησης, παρά μόνο σκέψεις για μια γενικευμένη συνεργατικότητα. Και η εργατική τάξη που έκανε την Κομούνα δεν είναι ούτε προλεταριάτο ούτε τεχνίτες, ούτε αρχαία ούτε νέα, είναι κάτι ενδιάμεσο».[4]

Ας θεωρήσουμε την τελευταία φράση, αυτή περί «ενδιάμεσου», ως μια έμμεση επιβεβαίωση του χαρακτηρισμού της Κομούνας ως ορίου: κάτι το προσωρινό που, εντός του, το παρελθόν είναι ακόμα ορατό αλλά ήδη απομακρυσμένο. Κι ας προσεγγίσουμε για λίγο το ερώτημα περί «νεκρανάστασης», από τη σκοπιά της μαρξικής φαντασματολογίας. Θα αποταθώ στον Μαρξ της 18^ης του Μπρυμέρ, κι όχι σ’ αυτόν του Εμφυλίου πολέμου στη Γαλλία, όχι μόνο λόγω επιμερισμού των καθηκόντων, αλλά κυρίως επειδή στον Εμφύλιο ο Μαρξ, έχοντας κατά νου τους αναγνώστες του εντός της πολιτικής συγκυρίας της εποχής αμέσως μετά την Κομούνα, παρουσιάζει σκόπιμα μια εικόνα που παρεκκλίνει αυτής που θα αναμέναμε σε άλλες περιστάσεις.

Μια δεκαετία πριν την Κομούνα, ο Μαρξ, αναφερόμενος στις (αστικές) επαναστάσεις του 1789 και του 1848, γράφει: «Η παράδοση όλων των περασμένων γενεών βαρύνει σαν εφιάλτης στο μυαλό των ζωντανών, κι όταν ακριβώς φαίνεται ότι αυτοί εργάζονται για να μεταβάλλουν τον εαυτό τους και τα πράγματα, να δημιουργήσουν αυτό που ποτέ μέχρι τότε δεν υπήρξε, ακριβώς σε κάτι τέτοιες εποχές επαναστατικής κρίσης ανακαλούν με αγωνία τα πνεύματα του παρελθόντος για να τα προσλάβουν στην υπηρεσία τους. Δανείζονται τα ονόματα, τα συνθήματα για τη μάχη, τις ενδυμασίες, για να εμφανιστούν με αυτή την παλιά και σεβάσμια μεταμφίεση, και με αυτές τις δανεισμένες φράσεις, στη νέα θεατρική πράξη της ιστορίας». Και λίγο πιο κάτω: «Η ανάσταση των νεκρών χρησίμευσε σ’ εκείνες τις επαναστάσεις για να δοξάσουν τους νέους αγώνες, όχι για να παρωδήσουν τους παλιούς. Για να εξυψώσουν στη φαντασία το καθήκον που είχαν αναλάβει, όχι για να ξεφύγουν από την πραγματοποίησή του. Για να ξαναβρούν το πνεύμα της επανάστασης, όχι για να ξαναθέσουν σε κυκλοφορία το φάντασμά της».[5] Η επίκληση του ρωμαϊκού παρελθόντος το 1789, ή της Γαλλικής επανάστασης το 1848, δεν χαρακτηρίζεται ως νεκρανάσταση αλλά ως μια μεταμφίεση που κάνει δυνατό το ανέβασμα ενός νέου έργου. Αυτή η εικόνα της επαναστατικής περιόδου ως θεατρικής παράστασης, μια παράσταση που απέχει μακράν από τους τρέχοντες ορισμούς της «μίμησης» και της «αναπαράστασης», θα μας πήγαινε πολύ μακριά.[6]

Όλα αυτά τα ιδεολογικά τεχνάσματα, άλλωστε, τα χρειάζονται οι αστικές επαναστάσεις. Σύμφωνα με τον Μαρξ, δεν συμβαίνει το ίδιο με την «κοινωνική (δηλαδή προλεταριακή) επανάσταση του 19^ου αιώνα». Διότι αυτή «δεν μπορεί να αποσπάσει την ποίησή της από το παρελθόν, αλλά μόνο από το μέλλον. Δε μπορεί να αρχίσει να γίνεται ο εαυτός της προτού διαγράψει κάθε προληπτική πίστη στο παρελθόν. Οι προηγούμενες επαναστάσεις είχαν ανάγκη να αναπολούν την ιστορία, ώστε να δημιουργούν ψευδαισθήσεις για το περιεχόμενό τους. Για να πραγματοποιήσει το περιεχόμενό της, η επανάσταση του 19^ου αιώνα πρέπει ν’ αφήσει τους νεκρούς να θάψουν τους νεκρούς τους. Πρώτα, η έκφραση ξεπερνούσε το περιεχόμενο. Τώρα, το περιεχόμενο ξεπερνά την έκφραση». [7]

Διαβάζοντας, σήμερα, αυτές τις φράσεις, και συσχετίζοντάς τες με όσα γνωρίζουμε ότι επακολούθησαν κατά τη διάρκεια της Κομούνας, μπορούμε να θέσουμε ένα άλλο όριο, όχι χρονικό, δηλαδή μεταξύ παρελθόντος και παρόντος της, ούτε ερμηνευτικό, δηλαδή μεταξύ αστικής και προλεταριακής επανάστασης, αλλά ένα όριο στη φαντασία της παρισινής Κομούνας. Πράγματι ολοκληρώνει τη Γαλλική επανάσταση, πράγματι ξεπερνά το 1848, είναι πράγματι μια εργατική επανάσταση. Όμως, είναι μια επανάσταση που φαντάζεται τον εαυτό της με τον τρόπο που το έκαναν οι αστικές επαναστάσεις του παρελθόντος. Η έκφραση καταπιέζει ακόμα το περιεχόμενο. Πέρα από το ζήτημα της σχέσης φαντασίας και επανάστασης, το οποίο δεν μπορώ εδώ ούτε καν να θίξω, τίθεται το πρόβλημα της πρακτικής που αποσκοπεί στη δημιουργία κατάλληλων συνθηκών για μια μελλοντική επανάσταση. Ως προς αυτό, η Ρόζα Λούξεμπουργκ σημειώνει επιγραμματικά: «Ο τάφος της Κομούνας έκλεισε την πρώτη φάση του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος και την Πρώτη Διεθνή. Έκτοτε, μια νέα φάση άρχισε. Αντί για αυθόρμητες επαναστάσεις, εξεγέρσεις και μάχες στα οδοφράγματα, μετά από τις οποίες το προλεταριάτο ξανακυλούσε στην προηγούμενη παθητική στάση του, άρχισε ο καθημερινός, συστηματικός αγώνας».[8]

Ως προς αυτό, το όριο της Κομούνας συμπίπτει με την ολοκλήρωση, αλλά και την άρνησή της: την Οκτωβριανή επανάσταση. Δεν είναι τυχαίο ότι κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1905 παρατηρήθηκε το φαινόμενο εργατικών ομάδων που προσπαθούσαν να δημιουργήσουν σοβιέτ με αναφορές στην Κομούνα. Απέναντι σ’ αυτό το κλίμα μιμητισμού, ο Λένιν απαντά με ένα κείμενο που, μεταξύ άλλων, λέει: «Η λέξη Κομούνα δεν μας δίνει καμιά απάντηση, μονάχα δημιουργεί σύγχυση σε κάποια μυαλά, με έναν ήχο κενό και μακρινό. […] Όσο περισσότερο μας είναι αγαπητή, τόσο λιγότερο μας επιτρέπεται να την προφέρουμε απερίσκεπτα, χωρίς να έχουμε εξετάσει τα σφάλματά της και τις συγκεκριμένες συνθήκες μέσα στις οποίες εκτυλίχθηκε. […] Με δυο λόγια, αν αναφέρετε στην απάντησή σας την παρισινή Κομούνα ή οποιαδήποτε άλλη, θα πρέπει να απαντήσετε: ήταν μια κυβέρνηση όπως δεν πρέπει να είναι η δική μας.»[9] Μετά το 1917, βέβαια, η εικόνα αλλάζει. Η Κομούνα θεωρείται ως το πρώτο βήμα της ιστορίας της ανθρωπότητας στη διαδικασία της δικτατορίας του προλεταριάτου. Με δεύτερο βήμα, φυσικά, την εξουσία των σοβιέτ. Για να φτάσουμε έως το 1917, όμως, η παρισινή Κομούνα όφειλε να ανασυγκροτηθεί ως ένας φωτεινός φάρος μεν, αλλά ταυτόχρονα κι ως μια προσπάθεια που έφτασε μέχρι ένα σημείο, μια επανάσταση ημιτελής, εξαιτίας είτε των αντικειμενικών συνθηκών της εποχής της, είτε των υποκειμενικών ελλείψεων της ηγεσίας της.

Κάπως έτσι φτάνουμε στο όριο που μας θέτει η εποχή μας. Όταν τον Απρίλιο του 1901 ο Λένιν ζητά από τον Πλεχάνωφ να γράψει ένα άρθρο για την Κομούνα, κι εκείνος αρνείται, λέγοντας ότι αυτή είναι πια «αρχαία ιστορία», ο Λένιν του αντιτείνει πως, όχι, είναι ακόμα επίκαιρη, εφόσον μπορεί ακόμα να επικαιροποιηθεί, δηλαδή να πραγματοποιηθεί.[10] Θα μπορούσαμε να διανοηθούμε με τέτοια απάντηση μετά το 1989; Ας μη βιαστούμε να απαντήσουμε. Υπενθυμίζω, απλώς, ότι στην παρούσα συγκυρία συμβαίνει συχνά η αριστερά να υπερασπίζεται ακόμα και την Γαλλική επανάσταση, την οποία, μετά την Κομούνα, την θεωρούσαν, ακριβώς, «αρχαία ιστορία». Ακόμα κι αν έσφαλλε σ’ όλα τ’ άλλα, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είχε πάντως δίκιο, όταν έγραφε ότι «ακόμα και οι νεκροί δεν θα είναι ασφαλείς από τον εχθρό, αν νικήσει».[11]

Το ερώτημα «γιατί η Κομούνα» 140 χρόνια μετά τη χρονολογική της ολοκλήρωση και 94 μετά το πρώτο(;) μερικό(;) προσωρινό(;) της ξεπέρασμα, προτιμώ να το αφήσω μετέωρο. Αντίθετα, θα τελειώσω με ένα ζήτημα που, αν το κλείναμε στα στενά όρια της ιστορίας των νοοτροπιών, θα περιορίζαμε ασφυκτικά τη σχέση του με το πολιτικό και τη συγκυρία.

Αν ακολουθήσουμε τη διάκριση του Μαρξ, τότε θα πρέπει να υπάρχει ένας αστικός κι ένας προλεταριακός τρόπος του φαντάζεσθαι την επανάσταση. Σε αυτή την καρικατούρα μαρξικής σκέψης που είμαι υποχρεωμένος να κάνω εδώ, λόγω χώρου, ο αστικός τρόπος τροφοδοτείται από το παρελθόν, ενώ ο προλεταριακός από την ποίηση του μέλλοντος. Όλοι γνωρίζουμε, όμως, τη ζωτικότητα και το βάρος της παράδοσης του εργατικού, επαναστατικού κινήματος. Άλλωστε, τρεφόμαστε ακόμα από τα απομεινάρια της Οκτωβριανής επανάστασης. Ο Φραντς Μέρινγκ, που τώρα πια καταλαβαίνουμε ότι δεν ήταν το καταλληλότερο πρόσωπο για προγνώσεις, έγραψε κάποτε: «Με την πτώση της Κομούνας κατέρρευσαν για πάντα και οι τελευταίες παραδόσεις του παλιού επαναστατικού μύθου: καμιά εύνοια των περιστάσεων, κανένας ηρωισμός, καμιά κλίση προς το μαρτύριο δεν μπορεί να αντικαταστήσει το ξεκάθαρο όραμα του προλεταριάτου για τις αναγκαίες συνθήκες για την απελευθέρωσή του. Αυτό που είναι σημαντικό για τις επαναστάσεις που πραγματοποιούνται από μειοψηφίες για χάρη μειοψηφιών δεν ισχύει για την προλεταριακή επανάσταση».[12] Ως προς τον ηρωισμό και την αυτοθυσία, ένας τεχνοκριτικός, σύγχρονος των γεγονότων της Κομούνας, παρατηρεί κάτι που δεν πρέπει να μας διαφεύγει: «Η αδιάκοπη ανάγνωση του Chevalier de Maison-Rouge κι άλλων μυθιστορημάτων του Αλέξανδρου Δουμά είμαστε βέβαιοι ότι ενέπνευσε αυτή την απόφαση στα μέλη της Κομούνας. Λυπόμαστε, αλλά οφείλουμε να τους πούμε ότι δεν μπορείς να κάνεις ιστορία διά της ανάγνωσης μυθιστορημάτων».[13]

Η εικόνα του «καταραμένου» ή «κατατρεγμένου» αλλά πάντα μοναχικού, αποφασισμένου για όλα ήρωα, ο οποίος υπερνικά κάθε δυσκολία, εκμεταλλεύεται κάθε εύνοια των καιρών, μαρτυρεί, πέφτει και ξανασηκώνεται και στο τέλος ζει ή πεθαίνει δαφνοστεφής, δεν περιορίζεται μόνο στα μυθιστορήματα σε συνέχειες του 19^ου αιώνα αλλά ακμάζει ακόμα και σήμερα (ή μάλλον, σήμερα περισσότερο από ότι παλιότερα), όχι μόνο στην πλειονότητα των παραγόμενων μυθιστορημάτων ή στις ταινίες του Χόλλυγουντ, αλλά ακόμα και στο συλλογικό φαντασιακό της αριστεράς. Στην Αθήνα, μάλιστα, τον Δεκέμβρη του 2008, έκαναν την εμφάνισή τους πολλοί μεταμφιεσμένοι σε Κομουνάρους.[14]

Ποια θα μπορούσε, όμως, να είναι η απάντηση της επαναστατικής φαντασίας στους παλιούς (και νεκροζώντανους) επαναστατικούς μύθους; Η ιστοριογραφία, εγκλωβισμένη ακόμα ανάμεσα σε άτομα και αριθμούς, δεν έχει αναρωτηθεί μέχρι στιγμής. Ίσως κάποια ίχνη μιας ανεύρετης, ακόμα, λύσης του μυστηρίου κρύβονται στην τέχνη της τελευταίας επαναστατικής περιόδου. Έκτοτε, «η οικουμένη κοιμάται», όπως έγραψε ένας ρώσος ποιητής, τσιτάροντας, ίσως, έναν γερμανό φιλόσοφο.[15] Κι αναρωτιέται, αλλά δεν φαντάζεται.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] G. Bachelard, Le nouvel esprit scientifique, Παρίσι 1969, σ. 21.

[2] Μια από τις καλύτερες εισαγωγές περί την «ένταση» αυτή είναι το G. Haupt, «Perchè la storia del movimento operaio? », στο G. Haupt, L’ Internazionale socialista dalla Comune a Lenin, Einaudi, Τορίνο 1978, σ. 3-37.

[3] G. Haupt, «La Comune di Parigi come simbolo e come esempio», στο L’ Internazionale socialista... , σ. 44.

[4] J. Rougerie, Proces des Comunards, Juliard, Παρίσι 1964, σ. 238.

[5] K. Marx, Il 18 brumaio di Luigi Bonaparte, Editori Riuniti, Ρώμη 1997, σ. 46-47.

[6] Πρόκειται για μια παράσταση της πραγματικότητας που παράγει μια εικόνα της πραγματικότητας. Χωρίς να θέλω να υπερερμηνεύσω, μπορώ μόνο να προσθέσω ότι αυτή η (αστική) παράσταση παράγει μια (αστική) εικόνα της πραγματικότητας, μια εικόνα που επιβεβαιώνει, εντέλει, μια υπάρχουσα κατάσταση. Αυτό, σε αντίθεση με την προλεταριακή επανάσταση, η οποία δε μπορεί να παραχθεί παρά μόνον διά της προβολής της εικόνας της στο μέλλον, ως εάν να έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Αυτή η γεμάτη μέλλον φαντασία (μην ξεχνάμε ότι ο Μαρξ μιλάει για ποίηση της επανάστασης) είναι απαραίτητη συνθήκη για την επανάσταση.

[7] K. Marx, ο. π., σ. 51-52.

[8] R. Luxemburg, «La crisi della socialdemocrazia», στο Scritti politici, Editori Riuniti, Ρώμη 1967, σ. 439-440.

[9] Αναφέρεται στο G. Haupt, «La Comune di Parigi come simbolo e come esempio», ο.π., σ. 48-49.

[10] G. Haupt, ο. π., σ. 61-62.

[11] W. Benjamin, «Για την έννοια της ιστορίας» στο περιοδικό «Ο Πολίτης», τεύχος 43, 21-11-1997, σ. 34.

[12] Πρόκειται για απόσπασμα που συνέλεξε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν. Βλ. W. Benjamin, I «passages» di Parigi, Einaudi, Τορίνο 2000, σ. 858 (δεσμίδα K, 1,1).

[13] Άλλο ένα μπενγιαμινικό απόσπασμα. Βλ. W. Benjamin, ο. π., [δεσμίδα Κ, 1, 2]. Να σημειώσω εδώ ότι, τόσο ο Δουμάς, όσο και η λογοτεχνία «του σαλονιού και των ανακτόρων» της εποχής, καταδίκασε σύσσωμη την Κομούνα. Πλην, φυσικά, του Ρεμπό.

[14] Η πιο γνωστή «μίμηση» της παρισινής Κομούνας, βέβαια, μετά την Οκτωβριανή επανάσταση (παρά την Οκτωβριανή και, εν πολλοίς, εναντίον των αποτελεσμάτων της) υπήρξε ο Μάης του ’68.

[15] Πρόκειται για τον τρίτο στίχο από το τέλος του «Σύννεφου με παντελόνια». Ο ιταλός μεταφραστής και επιμελητής της έκδοσης Ρέμο Φακάνι εικάζει πως πρόκειται για μια αναφορά στη φράση «Ο κόσμος κοιμάται», που βρίσκεται σε μια από τις τελευταίες σελίδες του Τάδε έφη Ζαρατούστρα, του Νίτσε. V. Majakovsij, La nuvola in calzoni, Marsilio, Βενετία 1989, σ. 132 (υποσημείωση στίχου 722). Είναι καιρός, ίσως (ή μάλλον: είναι καιρός, πια), να αναζητήσουμε εκεί τα ίχνη της άρσης του Οκτώβρη - μέσα στην ίδια του την κίνηση.

Gregorio

2011-04-16T22:40:00.000+03:00

di Rinaldo Censi
Gregorio (Grigorios Kapsomenos, ma per tutti era Gregorio) prendeva il caffè, non prima di averlo fatto raffreddare per qualche ora. Teneva le tazzine sotto il bancone della libreria, che gestiva con Marta, la sua compagna di una vita (vedo ancora – è una scena che mi ha fatto spesso sorridere, a pensarci bene – Marta che gli intima di abbassare la radio… vedo la fermezza e, in risposta, quella specie di borbottio che è segno di un’intimità e di un’intesa che immagino totale: piccole screziature che lasciano trasparire grande affetto). Fumava molte sigarette, tanto che non si era abituato alle nuove normative ministeriali. Era normale vederlo fumare dentro alla libreria, magari avendo la delicatezza di spalancare la porta a vetri dell’ingresso, mentre Marta gettava uno sguardo di traverso. Ho scoperto ieri che Gregorio se n’è andato. Ho passato mattine e pomeriggi interi dentro quella libreria, in via delle Moline. E ora che per vari motivi mi trovo spesso lontano da Bologna, vengo informato del suo decesso da una notizia intravista su internet. (Pur essendo un catalogo vivente, Gregorio si era abituato alle nuove tecnologie: oltre al fax ora gestiva due schermi sul bancone: controllo cataloghi e controllo delle camere di sorveglianza: c’era chi si divertiva a rubare libri, a loro che non hanno mai messo un antitaccheggio… una bella prova di coraggio, non c’è che dire).
Sono passato a gennaio e Marta era sola in libreria. Il ricovero risale a dicembre. Sono passato una o due volte la settimana, fino a un mese fa, insieme a Jacopo, addormentato nel passeggino.
Dunque ci siamo io e Jacopo. Entriamo in libreria. Chiedo a Marta notizie. Il tempo passa e lui è sempre ricoverato. Comprendo solo ora che c’è qualcosa di enorme nella delicatezza e nella sensibilità di Marta, costretta a dover risponder chissà quante volte a quella domanda che anche io le pongo. Me ne rendo conto ora. Ogni volta le chiedo di portare a Gregorio i miei saluti.
Uno degli ultimi libri che mi ha consigliato, con insistenza, era un libricino di Michel Serres, Il mal sano. Non posso dimenticare la sua gentilezza. Prestava i suoi libri a chiunque ne avesse bisogno. Tra i libri che mi ha prestato c’è La conoscenza della vita, un libro di Georges Canguilhem edito dal Mulino, ovviamente fuori catalogo. (Marta e Gregorio si sono spesso lamentati con le case editrici per l’incomprensibile scelta di non ristampare un dato volume che consideravano fondamentale. E a volte hanno vinto loro: insistendo, armati di logica e caparbietà).
Giusto qualche settimana fa, su una bancarella ho scovato un vecchio libro di Le Corbusier, sull’Art déco. Dentro ho trovato questa citazione di Erik Satie, che risale al 1925: “Non abbiamo più bisogno di chiamarci artisti, lasciamo questa splendida parola ai parrucchieri e ai pedicure”.
Mi sarebbe piaciuto condividerla con lui.

In ricordo di Grigorios Kapsomenos

2011-04-16T22:35:00.002+03:00

Caro Grigori, dove sei andato?
Mi piace pensare che, come i due vecchi professori di concertino che un giorno, non avendo niente da fare, presero chitarra e mandolino e andarono a suonare in Paradiso, tu pure, avendo per un'improvvisa distrazione perso la strada, sia finito da quelle parti. Solo che San Pietro non ti dà il permesso di tornare se prima non gli metti a posto quell'enorme, sgarrupata biblioteca, dove si accumulano tutti i libri che da quaggiù spariscono o che mai ci arrivano, i libri perduti, quelli esauriti, quelli mai trovati, quelli mai stampati, i libri vecchi, i libri introvabili e perfino quelli inesistenti e ancora da scrivere. Ti aspetteremo, Gregorio.
Ti ho conosciuto quando la libreria era dall'altro lato della strada e bisognava muoversi con grande attenzione per non far precipitare i libri le cui pile arrivavano ad altezze improbabili. Così si imparava a muoversi con rispetto e delicatezza.
Era come entrare nella caverna di Alì Babà, salvo che c'eri tu, col tuo sorriso un pò ironico, un pò tenero, il tuo sguardo miope un pò svagato, e allora ci si chiedeva da dove tu fossi arrivato; forse eri caduto per sbaglio sulla terra.
Sapevi essere lucido e disincantato senza rinunciare ad essere ingenuo e fiducioso come un bambino.
La tua cultura era prodigiosa e non ha mai cessato di stupirci.
I libri li amavi e li conoscevi come si conoscono i vecchi amici. Li convocavi nella tua memoria con l'abilità di un giocoliere. Potevi ricordarti di un libro che ti avevo chiesto o che mi avevi dato vent'anni prima. Ogni libro cercato, trovato, amato, era una scintilla accesa contro la barbarie da cui eri fuggito e i cui segni sapevi riconoscere con sicurezza.
La tua mente seguiva percorsi che non erano quelli abituali perché la forza di gravità, che imprigiona noi alla terra, quando aveva afferrato te strappandoti al mondo da cui eri arrivato, non era riuscita ad averla vinta del tutto, così avevi conservato la capacità di andare e venire, quella stessa che hanno i poeti.
Sei stato un poeta e un ricercatore, mio caro amico. Mi hai insegnato il valore della resistenza, che è poi quello della speranza.
Perché l'amore per i libri in te è stato l'amore per l'umano.
Questo voglio ricordare e conservare per sopportare la tua assenza, e perciò ti saluterò con i versi del poeta
"Il reale talvolta disseta la speranza. Ecco perché, contro ogni aspettativa, la speranza sopravvive" (René Char)

Angela Peduto, 14 aprile 2011

Bologna: ricordo di Gregorio Kapsomenos

2011-04-16T22:26:00.002+03:00

di Redazione Contropiano

Ricordando Gregorio Kapsomenos
(Creta, 10 novembre 1946 - Bologna, 9 aprile 2011). Il "saggio" amico, della Libreria delle Moline

La cultura non si accumula, la si condivide, il sapere non si rinchiude nei reticolati accademici, ma lo si distribuisce.
La scoperta di un perla, di un frammento prezioso non si trasforma in prelibatezza utilizzabile come merce di scambio in vista di un piccolo potere personale.
Leggere, imparare, comunicare, senza spirito di dominio: quanti lo capiscono, quanti lo hanno capito, quanti erano consapevoli che in quei piccoli doni quotidiani si celava un altissimo senso della socializzazione di testi e pensieri, che non si riducevano mai a chiacchiera vuota?
L' indipendenza di pensiero e la curiosità insaziabile, l' allenamento quotidiano alla critica del mondo in cui ci troviamo a vivere, la messa in pratica di quella che Foucault chiamerebbe l'immensa e proliferante criticabilità delle cose, delle istituzioni, delle pratiche, dei discorsi , attraverso i libri, strumenti privilegiati di questo occhio critico, la loro incessante ricerca, i segreti collegamenti che li legano, l'estrazione di un insospettato senso nascosto che illumina e fa esplodere l'apparente inerzia di un anonimo volume, ridando dignità e valore a opere colpevolmente trascurate da chi insegue a tutti i costi solo l' ultima novità o si adegua all'ultima moda.
Anche la consapevolezza, però, che i libri lottano fra loro, conducono guerre silenziose, come ricordava con pungente ironia l' amato Swift nella Battaglia combattuta venerdì scorso tra i libri antichi e quelli moderni nella biblioteca di St. James.
Inseparabile dalla sua figura l'ironia provocatoria che rintracciava nell' amatissimo Vonnegut, di cui amava citare "Il cervello era troppo grosso per svolgere un buon servizio" come un invito a non prendersi poi troppo sul serio.

Un grande abbraccio a Marta, sua compagna di vita e di avventura.

Alberto Burgio
Andrea Cavalletti
Barbara Chitussi
Giorgio Forni
Rudy Leonelli
Vincenza Perilli
Mauro Raspanti
Roberto Sassi

Addio a Gregorio, libraio con l’anima

2011-04-16T22:22:00.000+03:00

« Famiglie

“LA RIVOLUZIONE SENZA ISLAM”, di Tahar Ben Jelloun »

Addio a Gregorio, libraio con l’anima

10 aprile 2011 di giovannitaurasi

Leggendo le pagine bolognesi di Repubblica (di seguito l’articolo molto bello di Varesi) apprendo con tristezza che si è spento il libraio delle Moline. Chi a Bologna vive o ha vissuto o, come chi scrive, studiato, sarà forse capitato in quella straordinaria e piccola libreria incastonata nel cuore della cittadella universitaria. A me capitò più volte nella prima metà degli anni Novanta, e ogni volta che vi entravo mi sembrava che il tempo si fermasse. Tra una lezione e l’altra mi rifugiavo in quella piccola miniera alla ricerca di una vecchia edizione di qualche volume introvabile, o di qualche testo che mi era stato segnalato da compagni di studi. A volte non conoscevo nemmeno l’autore e avevo solo poche informazioni di carattere generale, eppure il libraio mi guidava con sicurezza tra i corridoi stretti, creati da pile di libri, fino all’angolo dove si nascondeva una copia del volume che cercavo (non di rado anche scontata). Aveva baffi ottocenteschi e un accento straniero che lo rendevano ancora più curioso, solo successivamente seppi delle sue origini e della fuga dalla Grecia dei colonnelli. Ogni volta mi sorprendeva perché sembrava conoscere tutti i libri che coprivano ogni centimetro quadrato di quella piccola ma preziosa libreria, resa accogliente da una riposante musica di sottofondo (qualche pezzo jazz alternato ad un po’ di classica) e dalla flemma del titolare. Lo avevo soprannominato ‘quarta di copertina’, ma poi compresi che egli era andato ben oltre la lettura della scheda del libro, e bastava un attimo per rendersi conto della sua immensa cultura. Mi sono chiesto ad un certo punto se non avesse letto tutte quelle migliaia di libri che lo circondavano.
Solo adesso, nel momento che lascia questa terra, scopro che si chiamava Gregorio, anzi Grigorios.
Addio e grazie di tutto. Questa sera, prima di addormentarmi, aprirò un libro pensando a lui e lo leggerò in sua memoria.
GT
Addio a Gregorio, libraio con l´anima, di VALERIO VARESI da La Repubblica Edizione di Bologna del 10 aprile 2011
In via delle Moline Kapsomenos aveva creato un giacimento di testi introvabili
Era fuggito dalla Grecia dei colonnelli. Si è spento venerdì a 64 anni. Sarà sua moglie Marta ora a continuare l´attività
Bastava citare un argomento o un autore per mettere in moto quel prodigioso catalogo che custodiva nella sua testa con proverbiale memoria. Poi scattava da uno scaffale all´altro della libreria di via delle Moline pescando volumi e raccontandoteli con brevi, precise recensioni meglio della quarta di copertina. Grigorios Kapsomenos, per gli amici bolognesi semplicemente Gregorio, era così: un mirabile concentrato di cultura umanistica e conoscenza editoriale che ne facevano un personaggio unico fra gli ultimi librai indipendenti di Bologna. La sua morte, ieri a 64 anni dopo una lunga malattia, crea un grande vuoto nel mondo culturale cittadino. Attraverso la vetrina sotto i portici, in quel passaggio quasi obbligato verso la cittadella universitaria, dialogava ogni mattina con studenti e professori delle facoltà umanistiche per i quali la libreria era diventata negli anni un giacimento di testi altrove introvabili nel quotidiano turbinare di novità e best sellers. Favoriva con cura artigianale gli «accoppiamenti giudiziosi» tra l´interesse culturale e la disponibilità di opere. Un´arte che aveva imparato negli anni ´60, nel forzato esilio in Italia dalla sua Grecia afflitta dal regime dei colonnelli in cui non c´era più posto per un libertario antifascista come lui.
La cultura era la sua vocazione inseguita con caparbietà da libraio ambulante zaino in spalla casa per casa. Un pioniere che sceglieva i titoli da vendere esaminandoli col rigore della lettura in un quotidiano setaccio. E se un´opera veniva considerata meritevole, era riprodotta in fotocopia e distribuita sopperendo alle manchevolezze di un´editoria ormai industria sempre meno culturale. Poi, da nomade del libro, Gregorio era diventato stanziale aprendo la libreria in via delle Moline, prima in prossimità di via Belle arti e poi, dagli anni ´80, nel luogo in cui si trova ancora adesso. Libreria, ora mandata avanti dalla moglie Marta, dalla quale Gregorio non si era mai separato rinunciando persino alle vacanze. Da gennaio il male l´aveva costretto alla ritirata. In una sera fredda ha abbassato la saracinesca sapendo che non sarebbe più tornato tra i suoi amati libri.

Una solitudine troppo rumorosa. In ricordo di Gregorio

2011-04-16T22:08:00.000+03:00

di Chiara Cretella
[E' morto nei giorni scorsi Gregorio, titolare della Libreria delle Moline, un caotico e affascinante punto di riferimento per la Bologna non conforme. La parola a una persona che gli fu molto amica. Come alcuni di noi di Carmilla, del resto.]
La prima volta che ho chiesto al mio compagno perché suo figlio portasse un nome così particolare lui mi ha risposto che gliel’aveva dato in onore del suo carissimo amico libraio, una persona coltissima e umana, umile e appassionata.
Grigorios Kapsomenos gestiva, insieme alla sua compagna Marta, la Libreria delle Moline a Bologna. Grigorios è morto venerdì notte, lasciando un grande vuoto dentro tutti noi.
Non solo i suoi amici, ma tutta la città perde qualcosa di importante, una persona speciale, di cultura raffinatissima, l’uomo delicato che sapeva rispondere a qualsiasi domanda con un sorriso e una bibliografia sterminata.
Non aveva bisogno di computer Grigorios, aveva un suo catalogo interiore capace di fare collegamenti tra edizioni, traduzioni, prefazioni, ristampe, reminders.
Ho imparato ad amare, conoscendo Grigorios, il mestiere del libraio, lui era a Bologna uno degli ultimi rappresentanti di questa professione in via di estinzione; così come avevo scoperto un mondo quando avevo conosciuto i pochi, veri bibliotecari, quelli capaci di aprirti le porte di una meravigliosa wunderkammer interiore.
Anche i libri migliori sono in via di estinzione: mi aveva colpito uno di questi bibliotecari, che barattava carta vecchia con testi. Gli addetti allo smaltimento dei libri al macero non comprendevano questo suo accanimento, per loro la carta era sempre e solo carta, ma con il lavoro della talpa, quest’uomo era riuscito a metter in piedi una biblioteca di quindicimila volumi. Non una, bensì la “sua” biblioteca, l’espressione della bellezza che doverono provare gli autori dell’Encyclopédie, un sistema dove la ragione esplode in ramificazioni interconnesse come un sistema linfatico cerebrale o i profumi di un erbario.
L’‘effetto stupefacente’ dei libri è proprio questa droga lucidamente onirica: che puoi sentirne l’odore e vedere florilegi di esistenze, anche nella bidimensionalità della carta.
Non è solo quello che sai: il tipo di cultura che rappresentano persone come Grigorios è anche l’esercizio di un “teatro della memoria” che abbiamo demandato, nell’era di internet, a protesi informatiche.
È certo dunque, che questa nobile arte se ne và con chi ancora è capace di praticarla con la ricerca di una vita. Il senso profondo della catalogazione non è museificazione del sapere, ma esercizio dinamico, professione di poetica, cosmogonia di un mondo.
Ci si illude di scrivere per lasciare una traccia e Grigorios non ha scritto nulla e non aveva figli. Ma questo non rende più dolorosa la sua mancanza, riconferma invece l’eccezionalità di cosa è stata, per chi ha potuto conoscerlo, la sua insostituibile presenza.
È affascinante comprendere il meccanismo di questa intelligenza, che il più delle volte non trova il suo corrispettivo nella creatività ma può limitarsi alla semplice erudizione. Non era il caso di Grigorios. La sua cultura non era mai sterile nozionismo, né citazione per stupire. La sua dimessa autenticità stava in questa consapevolezza, di aiutare gli altri a cercare “il libro” che aveva in serbo per ognuno. Un giorno seppi che aveva studiato chimica e questo stupore mi confermò la sua brillante capacità di passare attraverso le discipline e le culture, senza sfoggiare mai una nota di saccenza: pensai ad una similitudine tra il suo modo di ragionare e la combinazione osmotica degli elementi.
Con Grigorios se ne và un pezzo di storia della nostra città che ha abdicato alle logiche del mercato e della grande distribuzione. Una delle ultime piccole librerie che devono fare i conti con la spietata concorrenza degli outlet, delle vendite online, nelle edicole o nei supermercati, dei prezzi di gestione degli affitti, dei pochi lettori, delle tendenze di acquisto che vanno verso i best seller, dei libri confezionati ad arte per target specifici, con le loro micro pillole di inutilità.
Ora i grandi magazzini di libri sono negozi multimediali, né le piccole librerie possono permettersi di vendere testi come prima occupazione: devono essere sale da the, caffetterie, posti da aperitivo, internet point, insomma qualunque cosa possa far entrare qualcuno senza avere l’idea che il motivo principale sia comprare un libro.
Chi seguirà l’esempio che Grigorios ci ha lasciato? Ci sarà ancora lo spazio di un dialogo tra il lettore e il suo “spacciatore di libri” o questo sarà solo colui che passa i libri in cassa? Sicuramente Grigorios è stata una figura degna di esser cantata tra i cammei di Spoon River celebrati da De André.
Qualche tempo fa, ho riletto Altri libertini di Pier Vittorio Tondelli. Non sapevo che avesse frequentato Grigorios, che fossero stati amici, ma l’ho subito riconosciuto nel ritratto che gli aveva dedicato. In quel momento Grigorios stava già male e ritrovarlo in quelle pagine è stato come riscoprire con lui un’intera generazione perduta. Ma noi non vogliamo dimenticarla.
Quando torniamo in Italia ci iscriviamo Gigi e io, all’università, a Bologna. Affittiamo una stanza con uso cucina da una signora anziana che occupa un’altra camera sul lato opposto dell’appartamento, fuori porta Saragozza. Lo stabile è dello Iacipì e la nonna, a rigore, non potrebbe subaffittare visto che la casa ce l’ha gratis, così siamo costretti a contrabbandarci per nipotini suoi con tutti gli inquilini e con l’ispettore del comune. Sullo stesso pianerottolo sta un vecchietto e anche lui ha studenti, il greco Grygoris che fa ingegneria ed è un fuoriuscito che a quei tempi là c’erano ancora i colonnelli. Con Grygoris ci si trova qualche sera che nevica a tirare una briscola, i vecchietti contro noi due, ma se la vincono sempre loro perché il greco è proprio negato a giocare alle carte eppoi c’è il fatto che non vuole imparare tutti quei segni di bocca e strizze di naso e slumate d’occhi per indicare re cavallo regina e fante e non si può mica comunicare senza i segni, cosa che sanno invece benissimo gli avversari che guardarli giocare sembra di stare al cabaret. Così perdiamo una partita sull’altra ma son sconfitte queste, che non lasciano traccia, nemmeno nel portafoglio perché i vecchietti giocano cinquanta lire ogni tre punti e così, se va proprio male, al massimo lasciamo sul tavolo l’equivalente del biglietto dell’autobus. Quando poi i colonnelli vacillano e cascan nella polvere altri patrioti vengono da Gigorys e per molte notti c’è festa grande con tutti gli abitanti dello stabile e si ride e si balla con tutti i fuoriusciti al quintopiano dello Iacipì.

Pier Vittorio Tondelli, Viaggio, in Altri libertini, 1980

Grigorios Kapsomenos Creta, 10 novembre 1946 - Bologna, 9 aprile 2011

2011-04-16T22:06:00.002+03:00

Gregorio
Di lui non esistono immagini in rete, ma moltissimi - e non solo a Bologna - sanno chi è. E ne hanno l'immagine e la voce nel cuore. Gregorio è il vero libraio, il grande libraio di Bologna. Ieri ci è mancato. Dirlo non è formale. Gregorio ci è mancato e ci mancherà davvero. Non voglio parlare di lui adesso: lo farò in seguito quando avrò più silenzio.

Grazie Gregorio per tutti i libri che hai letto e mi hai raccontato. Grazie di aver fatto il libraio. Grazie dell'amore che hai sempre dato. Grazie.

Vecchio mio, mercoledì sarò troppo commosso per riuscire a cantarti l'Internazionale... ma stai sicuro che la penserò per te.

Il nostro grandissimo libraio se n'è andato. Bologna lo saluterà mercoledì 13 mattina dalle 9,30 alle 11,30 al Pantheon della Certosa.

Abbraccio Marta, preziosa libraia, sua complice e compagna.

la Libreria di Gregorio e Marta in via delle Moline

Ciao Gregorio, un tuo libro sarà sempre con noi

2011-04-16T22:05:00.002+03:00

Il libraio di via delle Moline e quei volumi introvabili per gli studenti di Lettere negli anni Ottanta

di VALENTINA DESALVO Quando ancora internet non esisteva, per fortuna c'era lui, Gregorio, il libraio che sapeva tutto. Che trovava tutto. Fare l'università alla fine degli anni Ottanta, lettere, filosofia o storia, significava anche cercare testi spesso "indisponibili". Perché fuori collana, fuori catalogo, fuori dal mondo. Una salita. Ma non per lui, con cui la caccia diventava una scoperta e un'avventura. Ti faceva sentire il profumo di quegli Einaudi bianchi con il quadratino rosso, la collana con l'unico Foucault allora possibile, oppure di quei favolosi Boringhieri neri come il monolito di Kubrick, in Odissea nello spazio. Non erano volumi, erano piccole magie. Che molti di noi hanno scoperto e "posseduto" grazie a Gregorio Kapsomenos, il librario di via delle Moline che ci ha lasciato pochi giorni fa.

Andare lì, prima in una vetrina liofilizzata, proprio all'inizio della strada, poi, allargandosi, qualche metro più in là, sotto il portico, ti faceva davvero sentire cos'era l'università, molto più di tante lezioni. E cioè: uno spazio aperto, come la sua libreria, un posto dove incontrarsi e magari discutere, insensatamente, fino a sfinirsi, come è bello poter fare quando hai 20 anni e ti sembra per sempre. Ti offriva il caffè, ti toglieva la polvere da un prezioso testo Laterza, naturalmente introvabile (tipo: i pensieri della cometa di Pierre Bayle), oppure un mastodontico Sansoni (tipo: le poesie della Dickinson) e ti diceva: lo conosci questo? E a te luccicava il cuore, perché si creava quello strano moto per cui desideri qualcosa anche se non sai nulla. Proprio perché non ne sai nulla. Pure sulla narrativa era fortissimo: fu il primo a "spacciare" Cormac McCarthy in una edizione Guida, irraggiungibile ai più, e Don DeLillo in quella pubblicata da Pironti.

Il paradiso dello studente, se esiste, ce lo siamo sempre immaginati così. C'erano i professori, che passavano, anche loro sulle tracce di qualche tesoro perduto. Gregorio ci ha fatto sentire quello che tutti dovrebbero avere la fortuna di provare mille volte nella vita: i libri hanno un segreto meraviglioso da custodire, certo, ma soprattutto da condividere insieme. La cosa più bella sarebbe che la sua piccola utopia costruita insieme a Marta, la meravigliosa compagna, potesse continuare per sempre. Chi vuole salutarlo può farlo domani mattina dalle 9.30 alla Certosa (nel Pantheon). Perché un suo libro sia sempre con noi.

ΜΠΛΑΝΤΙ ΣΩΤΗ

2011-02-18T17:29:00.002+02:00

Ντηαρότατη,

Δεν ξέρω γιατί, αλλά κάθε φορά που διαβάζω νταλκαδιάρικα άρθρα που αρχίζουν με τη φράση «γιατί δεν μιλάνε οι διανοούμενοι», εσάς σκέφτομαι. Υποψιάζομαι ότι κάποιο σατανικό ανθρωποειδές έρχεται στον ύπνο μας, εδώ και χρόνια, και μας έχει πείσει πια ότι «όσοι γράφουν βιβλία είναι διανοούμενοι». Μάλλον έχει πείσει κι εσάς, αφού εδώ και καιρό δε σταματάτε να κηρύσσετε τον λόγο της αληθείας, σαν τους τηλε-ευαγγελιστές που τόσο αγαπούσατε, κάποτε, να λοιδορείτε. Και με το δίκιο σας. Αφού εσείς έχετε γράψει ένα σωρό βιβλία, άρα πρέπει κάτι να μας λέτε-επί παντός του επιστητού.

Στην αρχή όλα καλά: γράφατε ένα σκασμό ρομάντζα. Πλούσιο το ρεπερτόριο της μπεστσελερατζούς που σέβεται τον εαυτό της και το λειτούργημά της. Σα μελισσούλα τρυγούσατε φιλότιμα τους λόγους- λέλουδα παραγωγής μπάρας στο Κέντρο των Αθηνών, γυρίζατε στη φωλίτσα σας, βάζατε πολλά θαυμαστικά, αποσιωπητικά και τεράστιες γραμματοσειρές, και τα παρουσιάζατε ως βαθυστόχαστα μυθιστορήματα (μιας χρήσης και ανάγνωσης, φευ). Το target group σας, όχι τόσο νέες για να διαβάζουν Λένα Μαντά, όχι τόσο παντρεμένες για να το ρίξουν στη Βαμβουνάκη, αρχικά ενθουσιάστηκε, γρήγορα σας βαρέθηκε. Τα χρόνια πέρασαν, στέρεψαν και οι αυτοβιογραφικές σας χαριτωμενιές, αρχίσατε να βγάζετε στη φόρα μέχρι και κάτι φοιτητικά πρωτόλειά σας, οι γραμματοσειρές και τα περιθώρια στα πονήματά σας έγιναν bigger than life… κι ύστερα ήρθε η Athens Voice. Κι αποφασίσατε να το γυρίσετε, ως δεύτερη δουλειά για τα μικροέξοδα, στον δεύτερο μεγάλο σας καημό (ο πρώτος ήταν το Idaho),την πολιτικοκοινωνική ανάλυση. Κι εδώ αρχίζουν τα προβλήματα.

Μας είχατε συνηθίσει, ως τώρα, σε ρεσιτάλ lifestyle αντικομουνισμού -δηλαδή, στερεότυπα δεκαετίας 1950, όπου στη θέση του «κονσερβοκουτιού» τίθεται η συσκευασία της σούπας Campbell (για να δείξουμε, βρε αδερφέ, ότι κατέχουμε κι από Γουόρχωλ). Συνάμα, υπερασπιστήκατε αρκούντως πειστικά διάφορους τρέχοντες κοινούς τόπους όπως: «άπλυτοι αριστεριστές», «χοντρές κνίτισσες με ταγάρια», «κουλτουριάρηδες καθηγητές Παντείου που μασουλάνε δημόσιο χρήμα και δεν αξιολογούνται», «όλοι μαζί τα ήπιαμε», «όλοι οι έλληνες είναι αντιαμερικάνοι αλλά τρώνε στα Μακντόναλντς». Ως εδώ καλά (που θα ξανάλεγε κι ο «μελαμψός» από το «Μίσος»): μια ευθύγραμμη πορεία από τους μυθιστορηματικούς alternative πετροκωστοπουλισμούς ως τους παραπολιτικούς οχετούς . Όμως, από Πάσχους, Μπαμποπαπαδημήτρηδες και Πορτοσαλταδόρους, ο τόπος μας βρίθει, ιδίως τα καφενεία, τα ταξί και τα σνακ μπαρ κοντά σε ΚΤΕΛ. Για να διακριθεί κανείς στο σπορ της στήριξης της Εθνοσωτήριου χρειάζεται πλέον υπερπροσπάθεια. Ένα ποιοτικό άλμα. Και ποιος θα μπορούσε να το κάνει καλύτερα από εσάς που από ετών καταπίνετε αμάσητο ακόμα και το American dream»;

Και ιδού, λοιπόν, πόνημα εκλεκτόν αποκαλούμενον «Ανοιχτή κοινωνία. Μέχρι ποιο σημείο;»

http://athensvoice.gr/the-paper/article/334/%CE%B1%CE%BD%CE%BF%CE%B9%CF%87%CF%84%CE%AE-%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BC%CE%AD%CF%87%CF%81%CE%B9-%CF%80%CE%BF%CE%B9%CE%BF-%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%B5%CE%AF%CE%BF

Μαθαίνουμε (επιτέλους!) ότι «η παγκοσμιοποίηση» ανήκει στην «αριστερίστικη ρητορική». Μόνο κάτι αναρχοάπλυτοι στα Εξάρχεια ξεστομίζουν τέτοιες λέξεις. Παγκοσμιοποίηση σημαίνει, επίσης, «εκμηδενισμός της ιδέας της κοινότητας». Αν κάπου πάει ήδη το μυαλό μας, έρχεται και η επόμενη φράση να μας επιβεβαιώσει: «Οι άνθρωποι συσπειρώνονται με άλλους και μένουν μαζί με άλλους ως κοινωνικά όντα υπό τον όρον να υπάρχει πάντα ένα κοινά αποδεκτό σύνορο ανάμεσα στους μεν και τους δε». Oh yeah! Το’ χω! Κόπι-πέηστ από το μανιφέστο της «Ευρώπης των Εθνών» (ήτοι της ακροδεξιάς ομάδας του Ευρωκοινοβουλίου). Ακολουθούν διάφορες ψευδοανθρωπολογικοπολιτικές παρατηρήσεις, ιδιαζόντως στραμπουλιγμένες, πασπαλισμένες με ψευτοβαθυστόχαστες παροιμίες («Κάθε σπίτι έχει μια πόρτα την οποία χτυπάς για να μπεις»), κατηγόριες εναντίον του πολιτικά ορθού («οι περισσότερες λέξεις έχουν υποφέρει» από αυτό το χτικιό), για να καταλήξουμε σε μια υπόρρητη ωδή στο κοτετσόσυρμα του Παπουτσή- εφόσον «κάθε κοινότητα συνεπάγεται μια σχετική περίφραξη».

Φράχτη στο φράχτη φτάσαμε και στο Αμέρικα, να δοκιμάσουμε μια κάποια λύση στη μάστιγα του πλουραλισμού: «Μπορούν οι ΗΠΑ να χρησιμεύσουν ως πρότυπο που να μας δείξει πώς θα εξελιχθεί στην Ευρώπη ο μετασχηματισμός των εθνικών κρατών και του πολυεθνοτικού ανοίγματος»; Όχι βέβαια, απαντάτε, κατόπιν ενδελεχούς πλην δίλεπτης μελέτης της αμερικάνικης ιστορίας. Οι ΗΠΑ «δεν δημιουργήθηκαν ως έθνος που θα υποδεχόταν και θα απορροφούσε άλλα έθνη: δημιουργήθηκε εξαρχής ως έθνος εθνοτήτων». Τι τους ένοιαζε τους «παλιούς» πώς ήταν οι «νεοφερμένοι» μετανάστες; Αρκεί να ήταν λευκοί, άνδρες, προτεστάντες και λεφτάδες, θα ψιθυρίσει κάποιος «κολλημένος» ντεμοντέ αριστεριστής. Αν, παρ’ ελπίδα, τους έλειπαν κάποια από αυτά τα στοιχεία ταυτότητας- «that’s all right!» που θα’λεγε κι η θειά μου η Μηλιώ. Πάντα υπάρχει το αμερικάνικο όνειρο: με κάμποσα ντάλαρς, κάποιοι δε στέκονται στο χρώμα σου (αποσιωπώ την αριστερίστικη-πού-κακά λέξη «καπιταλισμός», καθώς και λέξεις της εξαρχειώτικης αργκό όπως «πιάτα», «Μάρτιν Λούθερ Κινγκ», «γκέτο», «κιτρινιάρηδες», «ΚΚΚ» ).

Ψιλά γράμματα όλα αυτά, καθόσον η ερώτηση περί «αμερικάνικης λύσης», ρητορική ήταν. Το ωραίο αρχίζει αμέσως μετά: «η Ευρώπη δε διαθέτει χώρο εδώ και πολύ καιρό». Όταν πρωτοδιάβασα αυτή τη φράση (το ορκίζομαι), η πρώτη σκέψη που πέρασε από το αριστερίστικο μυαλό μου ήταν: «πότε μπήκε καλέ στο πλύσιμο;». Η δεύτερη, διόλου χαριτωμένη, ήταν η ανάμνηση δύο παγκοσμίων πολέμων που τη συνόδευσαν όταν πρωτοδιατυπώθηκε (do you remember «ζωτικός χώρος»;) Μα όχι, βρε αδερφέ, μας ξεκαθαρίζετε, αμέσως μετά. Δεν πρόκειται για ρατσισμό. Για φυσιολογική παρατήρηση του μέσου ευρωπαίου πρόκειται (ο Άιχμαν θα συμφωνούσε). Άλλωστε, πρέπει επιτέλους να ξεκολλήσουμε από τέτοια («αριστερίστικα»; «μεταπολιτευτικά»;) ταμπού: «Ο ρατσισμός είναι μια αφοριστική, επιφανειακή και απλοϊκή κατηγορία» (και out, θα προσέθετα). Δε μας ενοχλούν δα και όλοι: «η ευρωπαϊκή ξενοφοβία εστιάζει στους Αφρικανούς και στους Άραβες, κυρίως όταν είναι, ή «φαίνονται», μουσουλμάνοι. Η ασιατική κουλτούρα είναι μεν «παράξενη», παραμένει όμως στα μάτια των δυτικών «εκκοσμικευμένη» υπό την έννοια ότι δεν χαρακτηρίζεται από φανατισμό ή θρησκευτική αγωνιστικότητα».

Άρα μόνο οι μουσουλμάνοι (και οι μουσουλμανόμορφοι) δε «χωράνε» στην Ευρώπη. Οι ινδοί (λχ αυτοί που έσφαξαν μέχρι τρίτης γενεάς τους Γκάντι) μια χαρά ανεξίθρησκοι είναι. Εδώ βέβαια σας διαφεύγει ότι το Πακιστάν και το Αφγανιστάν είναι ασιατικές χώρες- παρακαλώ να διορθωθεί σε επόμενη, δερματόδετη έκδοση του πονήματος. Τέλος πάντων, ένας είναι ο εχθρός, η ισλαμική κουλτούρα: «Ακόμα κι όταν δεν υπάρχει φανατισμός, η θεώρηση του κόσμου είναι θεοκρατική, δεν αναγνωρίζει διαχωρισμό κράτους και Εκκλησίας, πολιτικής και θρησκείας. Επιπλέον, το κοράνι δεν αναγνωρίζει τα ατομικά δικαιώματα –που αποτελούν επίσης θεμέλιο της δυτικής δημοκρατίας– ως δικαιώματα οικουμενικά και απαραβίαστα. Κι εδώ έγκειται το πρόβλημα. Οι περισσότεροι δυτικοί δεν βλέπουν τους μουσουλμάνους σαν «απίστους»· οι μουσουλμάνοι όμως θεωρούν τους δυτικούς «απίστους». «Έξελεντ», θα αναφωνούσε, κατόπιν τούτου, η Σάρα Πέηλιν. Όλοι οι μουσουλμάνοι είναι φανατικοί ισλαμιστές- και δε γίνεται αλλιώς διότι, οι βαριόμοιροι, είναι δυστυχώς μουσουλμάνοι. Κι αφού το κοράνι (σε αντίθεση με τη Βίβλο, την Τορά και το Cosmopolitan) δεν αναγνωρίζει τα ατομικά δικαιώματα, άρα όλοι οι μουσουλμάνοι (ακόμα και οι «μη φανατικοί») είναι εχθροί της δυτικής δημοκρατίας.

Το επιχείρημα τύπου «όλοι οι Χ είναι απαραιτήτως, εκ γενετής, Ψ», στο χωριό μου το συσχετίζουν ακόμα με ρατσισμούς, δογματισμούς, μισαλλοδοξίες κι άλλες τέτοιες «αριστερίστικες» και political correct παλιατζούρες. Ίσως να φταίει η «κουλτούρα της μεταπολίτευσης» (κι ο Βολτέρος, γνωστός αριστεριστής στα seventies). Ίσως πάλι ο φασισμός του lifestyle να έχει ήδη μεταμορφωθεί σε lifestyle φασισμό- εκεί που το bloody Mary συναντά τον «Λαϊκό Παρατηρητή».

Ειλικρινά, δεν ξέρω. Το μόνο που αντιλαμβάνομαι είναι αυτό: τα επαινετικά σχόλια που ακολούθησαν στη διαδικτυακή αναπαραγωγή του κειμένου σας δείχνουν το νέο σας target group:«Εγώ τιμώ εκείνους τους μοναχικούς ήρωες που σε απέραντη μοναξιά βοούσαν εν τη ερήμω εισπράττοντας την ύβρη και την απαξίωση από τους μοδάτους "αντι-εθνικιστές" και
"αντι-ρατσιστές"». Βέβαια, ο λατρευτός, υπερήφανος και νταβραντισμένος εθνικιστής-αναγνώστης εκστόμισε, άθελά του, μια αλήθεια που οφείλει να μας προβληματίζει: «Δυστυχώς στο τέλος εκείνοι που παρέσυραν τους ανόητους, ανόητοι τότε και οι ίδιοι, στο τέλος θα το γυρίσουν και εθνικιστές, αρκεί οι ίδιοι να είναι πάντα στη μόδα, στα πράγματα, στη δημοσιότητα». Ο αντιρατσισμός είναι πια πασέ; Ο ρατσισμός είναι το νέο trend; Να αναμένουμε λοιπόν τον μετρ της haute ισλαμοφαγίας (ο Καρατζατέτοιος είναι πολύ κιτς γι’ αυτό το ρόλο). Για να δούμε. Τουλάχιστον, η μούσα του έχει ήδη βρεθεί.

Η FIAT, Η FIOM ΚΑΙ ΟΛΙΓΗ ΑΠΟ ΕΛΛΑΔΑ

2011-01-13T09:14:00.000+02:00

Θα μπορούσε να ειδωθεί ως ένας στυγνός εκβιασμός: «ή αποδέχεστε τους όρους μου, ή κλείνω το εργοστάσιο και το μεταφέρω σε κάποια άλλη χώρα (Βουλγαρία, Κίνα…)». Εκβιασμός γνώριμος και στα καθ’ ημάς-αυτό δεν επαναλαμβάνουν, άλλωστε, απειλητικά, γραφίδες του ΔΟΛ ή του Αλαφούζου, μικρόφωνα του Μπόμπολα, βουλευτές-κομπάρσοι του Πασοκ, του Λάος ή της Ντόρας;

Στην ιταλική περίπτωση πρόκειται για κάτι χειρότερο. Ο πρόεδρος της FIAT και της Chrysler Σέρτζιο Μαρκιόνε (ετήσιος μισθός 4782400 ευρώ, παρασημοφορημένος από τον Πρόεδρο της Ιταλικής Δημοκρατίας και τέως επικεφαλής της «δεξιάς τάσης» του ΚΚΙ Τζόρτζο Ναπολιτάνο με το μετάλλιο του «Ιππότη της Εργασίας»), απειλεί να κλείσει τα εργοστάσια του Μιραφιόρι και του Πομιλιάνο. Τα συνδικάτα, μουδιασμένα, τον εκλιπαρούν να το ξανασκεφτεί. Τότε αυτός, σαν έτοιμος από καιρό, «αντιπροτείνει» μια συμφωνία. Ας ρίξουμε μια ματιά σε κάποιους όρους της…

1) Οι εργάτες πρέπει να αποδεχθούν ενδεκάωρες βάρδιες, 18 βάρδιες την εβδομάδα, οι 2 πρώτες μέρες ασθενείας να μην πληρώνονται, 120 ώρες υποχρεωτικής υπερωριακής απασχόλησης, κατάργηση των διαλειμμάτων ανάμεσα στις βάρδιες, διάλειμμα για φαγητό μετά την λήξη της βάρδιας, περεταίρω εντατικοποίηση των ρυθμών εργασίας, ποινικοποίηση των απουσιών (ακόμα κι αυτών που σχετίζονται με τις φυσικές ανάγκες).

2) Οι εργάτες που δεν ανήκουν σε συνδικάτο που έχει υπογράψει τη συμφωνία δεν μπορούν να απεργήσουν. Για τους «τολμηρούς» προβλέπονται συγκεκριμένες ποινές-και βέβαια, απόλυση.

Υπενθυμίζω ότι στην Ιταλία κάθε κόμμα ελέγχει κι από μια συνδικαλιστική οργάνωση. «Κάθε κόμμα έλεγχε», είναι η σωστή φράση. Υπάρχουν εθνικές συνδικαλιστικές ομοσπονδίες κομμάτων που δεν υπάρχουν πια: η CISL και η UIL, των πάλαι ποτέ σοσιαλιστών και χριστιανοδημοκρατών, αλλά και η FIOM, το συνδικάτο βιομηχανικών εργατών του αλήστου μνήμης ΚΚΙ.

Ποια ήταν η αντίδραση των συνδικάτων σε αυτή την πρόταση για συμφωνία; Σχεδόν όλες οι συνδικαλιστικές ενώσεις υπέκυψαν στον εκβιασμό και την υπέγραψαν. Αδιαφορώντας για τους προφανέστατα αντισυνταγματικούς και αντιδημοκρατικούς όρους που περιέχει. Αδιαφορώντας για τις «επιπτώσεις» που μπορεί να έχει στις γενικότερες εργασιακές σχέσεις-ήδη θεωρείται από πολλούς ως ένα «καλό πρότυπο» για συμβάσεις σε άλλους χώρους εργασίας. Όσον αφορά τη «δημοκρατικότητα», βέβαια, οφείλουμε να μην τον αδικούμε τον Κύριο Πρόεδρο: ο Μαρκιόνε έθεσε σε δημοψήφισμα μεταξύ των εργαζομένων την εν λόγω συμφωνία, με αποτελέσματα λυπηρά πλην αναμενόμενα…

Μόνο η FIOM δεν υπέγραψε, τιμώντας την ιστορία της και την παράδοσή της. Τη δεκαετία του 1970, η τότε ηγεσία του ΙΚΚ την κατηγορούσε συχνά για «αριστερισμό», «εργατιστική παρέκκλιση» κι άλλα τέτοια, χαμένα πια στην αχλή του χρόνου. Όταν το ΚΚΙ (PCI) αυτοδιαλύθηκε και μεταλλάχθηκε, πρώτα σε PDS, μετά σε DS για να καταλήξει (προσωρινά;) να ονομάζεται Δημοκρατικό Κόμμα (PD), κοιτώντας ζηλόφθονα το ομώνυμο αμερικάνικο (ο εξευτελισμός δεν έχει όρια), η FIOM παρέμεινε, αν και μετέωρη πολιτικά, περίπου αυτό που πάντοτε ήταν: το πιο αγωνιστικό ιταλικό μαζικό συνδικάτο, μαζί με τα πρωτοβάθμια. Όσο για το «Δημοκρατικό Κόμμα»; Ο Μάσιμο Ντ’ Αλέμα (το πρότυπο για κάποιους γνωστούς μας της σοβαρότητας και των εποικοδομητικών διαλόγων…) δήλωσε απερίφραστα: «Αν ήμουν εργάτης θα υπέγραφα, η θέση της FIOM είναι ακραία».

Η FIAT γνώριζε ότι η FIOM δεν θα υπέγραφε- αυτός ήταν, άλλωστε ο εκπεφρασμένος στόχος της: Το αντίστοιχο του μοντέλου του εργοστασίου «no union», της δεκαετίας του 1930 στις ΗΠΑ. Άλλη μια απόδειξη της ισχυρής μνήμης του κεφαλαίου…

Μπορεί η «συνετή» αριστερά να μην αντέδρασε, κάποιοι άλλοι όμως το έκαναν και συνεχίζουν να το κάνουν: η Κομμουνιστική Επανίδρυση (αναμενόμενο), το φοιτητικό κίνημα (λιγότερο αναμενόμενο), αλλά και η κοινωνία των πολιτών. Όχι η εκσυγχρονιστικής σύλληψης και κρατικά χρηματοδοτούμενη «κοινωνία των πολιτών\κολλητών», αλλά η πραγματική- στην Ιταλία, φευ, υπάρχει και τέτοια. Φιλελεύθεροι συνταγματολόγοι, πολιτικοί φιλόσοφοι, καλλιτέχνες, ένα Νόμπελ Φυσικής, ο επικεφαλής της εβραϊκής κοινότητας της Ρώμης… Οι συνήθεις ανατρεπτικοί- όπως τους ονόμαζε ο Μουσολίνι, όπως επαναλαμβάνει ο Μπερλουσκόνι, επισυνάπτοντας και το επίθετο «κρυπτοκομμουνιστές»…

Και μια τελευταία λεπτομέρεια: η FIAT αποφάσισε να (επαν)ιδρυθεί, ιδρύοντας μια «newco»: μια joint venture με την Chrysler, την οποία, υπενθυμίζω, αγόρασε το 2006. Με αυτό τον τρόπο εξέρχεται του ιταλικού ΣΕΒ, οπότε και δεν είναι υποχρεωμένη να υπογράφει εθνικές συλλογικές συμβάσεις, παρά μόνο επιχειρησιακές. Το τραγικό για την δική μας περίπτωση, όπου οι εθνικές συλλογικές συμβάσεις τείνουν να γίνουν ανάμνηση είναι εντός του ιταλικού ΣΕΒ δεν επικρατεί ομοφωνία ως προς αυτή την κίνηση, διότι κάποιοι φοβούνται κοινωνικές αντιδράσεις. Στην Ελλάδα, πάλι, οι αντίστοιχοι Δασκαλόπουλοι (και Παναγόπουλοι) μάλλον θα εύχονταν (φωναχτά ή κρυφίως) μακροημέρευση στον κύριο Μαρκιόνε…

2010-12-18T15:22:00.000+02:00

Μέτρα και σταθμά

2010-12-18T14:48:00.000+02:00

Ειρήνη στις καλύβες, φωτιά στα παλάτια!
Γκέοργκ Μπύχνερ (θεατρικός συγγραφέας, 1813-1836)
του Νίκου Κουνενή

Όταν το κεφάλι ενός διακεκριμένου πρώην υπουργού ματώνει από τους προπηλακισμούς οργισμένων διαδηλωτών, πρόκειται για κτηνώδη επίθεση κατά της δημοκρατίας. Όταν εκατοντάδες κεφάλια διαδηλωτών ανοίγουν κατά συρροήν και εξακολούθησιν από τα γκλομπς των μανιασμένων λεγεωναρίων της ΕΛΑΣ, πρόκειται για παράπλευρη συνέπεια, στην προοπτική αποφασιστικής υπεράσπισης της νομιμότητας.

Όταν οι σωτήρες της χώρας τη δανείζουν με τοκογλυφικά επιτόκια, πρόκειται για αλτρουιστική βοήθεια φίλων προς φίλους. Όταν οι διασωζόμενοι διαμαρτύρονται για την απαίτηση των κρατούντων να πληρώσουν αυτοί το μάρμαρο, πρόκειται για εγωκεντρική αχαριστία.

Όταν οι μικτές αποδοχές των εργαζομένων και συνταξιούχων υπερβαίνουν τον κατώτατο μισθό των 740 ευρώ, πρόκειται για δημοσιονομική και επιχειρηματική σπατάλη, καταστροφική για την χρεοφόρο οικονομία της χώρας. Όταν ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος και οι υπουργοί και βουλευτές αμοίβονται ετησίως με εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ, συν μια γενναία σύνταξη στο άψε σβήσε, πρόκειται για λελογισμένες και απολύτως αναγκαίες αμοιβές, αντίστοιχες της τεράστιας θεσμικής συνεισφοράς των ανωτέρω ταγών.

Όταν χρωστούν οι τραπεζίτες, οι κυβερνήσεις τις διασώζουν με χρηματικές παροχές δεκάδων δισεκατομμυρίων. Όταν χρωστούν οι κυβερνήσεις, οι εργαζόμενοι και οι συνταξιούχοι οφείλουν να πράξουν αναλόγως προς αυτές.

Όταν οι πληβείοι έχουν χρέη κάποιων χιλιάδων, οφείλουν να τα αποπληρώσουν επί ποινή απωλείας των περιουσιακών τους στοιχείων. Όταν οι πατρίκιοι έχουν χρέη κάποιων εκατομμυρίων, αυτά ρυθμίζονται (διεκ)περαιωτικώς ή και διαγράφονται ολοσχερώς με αποφάσεις της βουλής.

Όταν μιλούν οι επιτηρητές, οι υπουργοί και οι μεγαλοδημοσιογράφοι, εκφράζουν το αυτονόητο των δύσκολων καιρών. Όταν μιλούν οι εργαζόμενοι, οι συνταξιούχοι οι άνεργοι και οι νέοι, εκφράζουν τον συμφεροντολογισμό και την αναισθησία τους απέναντι στα πρωτοφανή δεινά της εθνικής οικονομίας.

Όταν οι πληβείοι διαμαρτύρονται πως αδυνατούν να επιβιώσουν χωρίς αποδοχές, οι πατρίκιοι τους υπενθυμίζουν πως όλοι μαζί – πατρίκιοι και πληβείοι- συμμετείχαν στο μεγάλο φαγοπότι των τελευταίων δεκαετιών, πράγμα ασφαλώς αδιαμφισβήτητο: οι πατρίκιοι μετείχαν ως συμποσιαζόμενοι και οι πληβείοι ως σκύλοι, καταναλωτές των εναπομεινόντων ινών, λιπών και οστών.

Όταν οι φοιτητές συνωστίζονται στα αμφιθέατρα και τους άλλους χώρους που καλύπτονται από το άσυλο, αποφασίζοντας να αντισταθούν στην κατάργηση της δημόσιας εκπαίδευσης, πρόκειται για ανεύθυνα κωλόπαιδα που αντιμάχονται την ανάγκη μιας σύγχρονης κι αναβαθμισμένης εκπαίδευσης. Όταν το άσυλο καταπατείται βιαίως από τα τάγματα εφόδου του Προστάτη του Πολίτη, πρώην προέδρου της ΕΦΕΕ (και αδιάλλακτου, τότε, υπερασπιστή του ασύλου), πρόκειται για πράξη υπεράσπισης των θεσμών της δημοκρατίας.

Υ. Γ. Στους καιρούς της κρίσης, οι πατρίκιοι απαιτούν: Θυσιαστείτε για να σωθούμε! Και οι πληβείοι απαντούν: Καμία ειρήνη, χωρίς δικαιοσύνη!

To κείμενο είναι αδημοσίευτο και γράφτηκε για τους Σχολιαστές χωρίς Σύνορα